Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Gầu Tào người Mông - Khúc ca cầu phúc nơi đỉnh núi Lào Cai

Diễn ra từ mùng ba Tết đến rằm tháng Giêng âm lịch trên khắp các sườn núi Bắc Hà, Si Ma Cai và Mường Khương thuộc tỉnh Lào Cai, lễ hội Gầu Tào người Mông kết tinh ước vọng cầu phúc, cầu mệnh cùng tinh thần gắn kết bền chặt của cộng đồng cư dân vùng cao biên giới.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Thiếu nữ người Mông múa ô rực rỡ dưới chân cây nêu lễ hội Gầu Tào Bắc Hà Lào Cai

Giữa tiết trời xuân se lạnh khi hoa đào rừng và hoa mận bung nở trắng xóa khắp triền núi Tây Bắc, lễ hội Gầu Tào người Mông vang lên tiếng khèn gọi bạn rộn rã tại các bản làng vùng cao tỉnh Lào Cai. Là sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng lớn nhất trong năm của đồng bào Mông nơi biên viễn, sự kiện văn hóa cổ truyền này hội tụ trọn vẹn thế giới quan vạn vật hữu linh, lòng biết ơn thần linh trời đất cùng sức sống mãnh liệt của cư dân miền sơn cước.

Nguồn gốc tín ngưỡng của lễ hội Gầu Tào người Mông tại Lào Cai

Khởi nguồn từ đời sống canh tác nương rẫy trên các sườn núi đá vôi hiểm trở, lễ hội Gầu Tào người Mông phản ánh mối giao cảm thiêng liêng giữa con người với các đấng siêu nhiên cai quản vũ trụ. Trải qua hàng trăm năm định cư trên dải biên cương Bắc Hà, Si Ma Cai, Mường Khương và Sa Pa, đồng bào vẫn gìn giữ vẹn nguyên cốt lõi tâm linh của ngày hội truyền thống này.

Triết lý chơi ngoài trời và tục cầu phúc cầu mệnh

Theo ngôn ngữ bản địa của đồng bào dân tộc Mông, thuật ngữ Gầu Tào mang ý nghĩa nguyên bản là cuộc dạo chơi ngoài trời hoặc hội chơi đồi đầu xuân. Đằng sau tên gọi mộc mạc ấy là hệ thống nghi thức cầu phúc cầu mệnh gắn liền với truyền thuyết dân gian về sự sinh sôi của dòng tộc và sự che chở của thần núi, thần rừng, thần suối trước những khắc nghiệt của thiên nhiên vùng cao.

Trong tâm thức cổ truyền, khi một gia đình hiếm muộn con cái hoặc trong nhà có người thân đau ốm kéo dài, mùa màng thất bát, người chủ hộ sẽ lên đỉnh đồi cao lập đàn khấn nguyện thần linh ban cho con cái khỏe mạnh, bản làng bình yên và nương ngô trĩu hạt. Khi lời cầu nguyện linh ứng, gia chủ có trách nhiệm đứng ra tổ chức hội xuân để tạ ơn trời đất và chia sẻ niềm vui phúc lộc cùng toàn thể cộng đồng dân bản xa gần.

Luật tục mở hội ba năm liên tiếp của gia chủ

Nét độc đáo trong cấu trúc vận hành của không gian tín ngưỡng Gầu Tào là quy ước mở hội theo chu kỳ ba năm liên tiếp hoặc gộp chung một kỳ đại lễ lớn tùy theo điều kiện của gia đình đứng đám. Người chủ gia đình đăng cai mở hội được cộng đồng tôn vinh gọi là chủ sự Thào Chư, tức người đại diện đứng đầu lo liệu toàn bộ lễ vật, cây nêu và đón tiếp khách thập phương về dự hội trên đồi.

Theo luật tục truyền đời tại các bản người Mông ở Lào Cai, mỗi năm mở hội gia chủ dựng một cây nêu tương ứng với ước nguyện cầu con, cầu sức khỏe hoặc cầu mùa màng sung túc. Nếu gộp ba năm làm một kỳ đại lễ vào mùa xuân thứ ba, gia chủ sẽ dựng liền ba cây nêu trên sườn đồi để hoàn tất lời hứa tâm linh với tổ tiên.

  • Hội cầu phúc (Gầu Tào cầu con): Dành cho những gia đình mong mỏi có thêm con cháu nối dõi tông đường, cầu xin thần linh ban phước lành cho trẻ nhỏ hay ăn chóng lớn.
  • Hội cầu mệnh (Gầu Tào cầu an): Dành cho những gia đình vừa vượt qua tai ương, bệnh tật, cầu mong sinh khí dồi dào, gia đạo bình an và trường thọ.
  • Hội cầu mùa cộng đồng: Mở rộng từ phạm vi gia tộc thành ngày hội chung của cả vùng bản nhằm cầu mưa thuận gió hòa, ngô lúa đầy bồ trên khắp dải cao nguyên trắng Bắc Hà.

Không gian đồi Hội và thời gian mở lễ hội Gầu Tào người Mông

Không diễn ra trong những công trình kiến trúc đình đền khép kín, lễ hội Gầu Tào người Mông lấy chính thiên nhiên hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc làm thánh đường hành lễ và giao lưu văn hóa. Sự lựa chọn không gian và thời điểm mở hội thể hiện nhãn quan phong thủy sâu sắc cùng nhịp sống gắn bó mật thiết với lịch nông vụ vùng cao.

Địa thế đồi Hội lưng tựa núi lớn tại vùng cao

Địa điểm được chọn để tổ chức lễ hội gọi là đồi Hội Gầu Tào, bắt buộc phải là một quả đồi thấp có đỉnh bằng phẳng, rộng rãi, nằm ở vị trí trung tâm giữa các bản làng để bà con bốn phương thuận tiện hội tụ. Theo quan niệm phong thủy truyền thống của người Mông tại Si Ma Cai và Bắc Hà, quả đồi lý tưởng phải có thế lưng tựa vào dãy núi cao vững chãi phía sau và mặt hướng về phía mặt trời mọc phương Đông.

Phía trước đồi Hội Gầu Tào cần có tầm nhìn thoáng đãng mở ra thung lũng trù phú hoặc những triền đồi uốn lượn, tuyệt đối không bị các mỏm đá nhọn hay khe vực sâu án ngữ. Cấu trúc địa hình trong lòng chảo núi cao này giúp âm thanh của tiếng khèn, tiếng trống và những làn điệu dân ca vang vọng đi xa hàng chục dặm núi, đồng thời đón trọn nguồn dương khí ấm áp của mùa xuân mới.

Nhịp hội xuân từ mùng ba Tết đến rằm tháng Giêng

Sau khi hoàn tất các nghi thức cúng tổ tiên trong gia đình vào ngày mùng một và mùng hai Tết Nguyên đán, đồng bào Mông tại Lào Cai bắt đầu bước vào mùa hội Gầu Tào kéo dài từ ngày mùng ba Tết cho đến hết ngày rằm tháng Giêng âm lịch. Đây là khoảng thời gian nông nhàn quý giá khi vụ thu hoạch năm cũ đã khép lại và đất nương đang nghỉ ngơi chờ những cơn mưa xuân đầu mùa.

Tại các vùng tập trung đông đồng bào Mông sinh sống như xã Bản Phố, Tà Chải, Na Hối thuộc Bắc Hà hay các xã Sín Chéng, Cán Cấu thuộc Si Ma Cai, thời điểm mở hội còn hòa quyện tuyệt đẹp với mùa hoa của những vườn mận Tam Hoa Bắc Hà nở trắng xóa khắp núi đồi. Khung cảnh thiên nhiên tinh khôi kết hợp cùng sắc váy áo thổ cẩm sặc sỡ tạo nên bức tranh văn hóa mùa xuân rực rỡ bậc nhất dải biên cương phía Bắc.

Hạng mục cấu thành lễ hộiQuy chuẩn truyền thống tại vùng cao Lào CaiÝ nghĩa tín ngưỡng và giá trị biểu trưng bản địa
Không gian đồi Hội Gầu TàoĐồi thấp đỉnh phẳng, lưng tựa núi lớn, mặt nhìn về hướng Đông thoáng đãngTượng trưng cho sự vững chãi của dòng tộc và đón nhận sinh khí mặt trời đầu xuân
Thời gian tổ chức hằng nămKhởi sự từ ngày mùng 3 Tết đến ngày 15 tháng Giêng âm lịchKhởi đầu chu kỳ thời gian mới, cầu mong một năm canh tác nương rẫy mưa thuận gió hòa
Biểu tượng cây nêu trúc hướng ĐôngCây mai hoặc cây trúc thẳng cao từ 10 đến 15 mét, ngọn giữ nguyên chùm lá xanhTrục vũ trụ kết nối nhân gian với thần linh, xua đuổi điều xấu và hội tụ phúc lành
Vật phẩm treo trên ngọn nêuDải vải lanh đỏ, vải đen, bầu rượu ngô, bó lúa nếp và túm ngô vàngBiểu trưng cho mặt trời, đất mẹ và ước vọng mùa màng bội thu, con cháu đủ đầy

Nghi thức dựng cây nêu và diễn xướng lễ hội Gầu Tào người Mông

Trái tim của lễ hội Gầu Tào người Mông nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang nghiêm giàu tính biểu tượng và phần hội tưng bừng ngập tràn âm nhạc, vũ điệu dân gian. Mọi nghi thức đều tuân thủ chặt chẽ truyền thống ngàn đời dưới sự điều hành của các bậc cao niên am hiểu phong tục.

Cây nêu trúc vươn cao giữa đồi Hội Gầu Tào rợp cờ hoa tại vùng cao Lào Cai
Cây nêu trúc vươn cao giữa đồi Hội Gầu Tào rợp cờ hoa tại vùng cao Lào Cai

Nghi lễ dựng cây nêu trúc và hát lý tạ ơn

Nghi thức quan trọng nhất mở màn cho ngày hội là lễ chặt trúc và dựng cây nêu trúc hướng Đông ngay tại vị trí trung tâm của đồi Hội vào sáng sớm ngày khai cuộc. Gia chủ cùng các chàng trai khỏe mạnh trong dòng họ vào rừng chọn một cây trúc hoặc cây mai rừng thân thẳng tắp, không bị sâu kiến hay cụt ngọn, chặt đứt gốc chỉ bằng một nhát dao dứt khoát rồi rước về đồi trong tiếng khèn dẫn đường.

Khi cây nêu được dựng đứng vững chãi với phần ngọn lá xanh hướng về phía mặt trời mọc, trên thân nêu treo dải vải lanh đỏ đen cùng bầu rượu và bông lúa, chủ sự Thào Chư cùng thầy cúng tiến hành nghi lễ dâng hương rượu dưới gốc nêu. Trong không gian tĩnh lặng trên đỉnh đồi, bài hát lý cúng tạ trời đất vang lên trầm hùng bằng tiếng Mông cổ, kể lại sự tích mở đất lập bản và thành kính mời thần Tứ phương, thần Núi, thần Suối về chứng giám tấm lòng thành của dân bản.

Vũ điệu khèn Mông, gậy sênh tiền và trò chơi xuân

Ngay sau khi nghi lễ cúng gốc nêu hoàn tất, không khí trên đồi Hội lập tức bùng nổ với phần hội diễn xướng dân gian thu hút hàng ngàn người tham dự. Tâm điểm của sườn đồi là những màn múa khèn Mông điêu luyện của các chàng trai bản địa với những động tác xoay tròn trên một chân, lộn nhào trên mặt đất, nhảy qua cọc và đá chân dứt khoát trong khi tiếng khèn vẫn ngân vang liên hồi không dứt.

Hòa nhịp cùng tiếng khèn trầm bổng là điệu múa gậy sênh tiền duyên dáng của các thiếu nữ và nghệ nhân vùng cao, kết hợp cùng điệu múa ô uyển chuyển làm bừng sáng cả sườn đồi. Xung quanh khu vực trung tâm, hàng loạt trò chơi dân gian thượng võ như đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, đánh quay (tu lu), ném pao và hát giao duyên ống tre diễn ra sôi nổi suốt ngày đêm.

Chàng trai người Mông biểu diễn múa khèn Mông điêu luyện trong lễ hội xuân Bắc Hà
Chàng trai người Mông biểu diễn múa khèn Mông điêu luyện trong lễ hội xuân Bắc Hà
  • Nghệ thuật múa khèn và múa gậy: Thể hiện bản lĩnh cường tráng, sự dẻo dai của thanh niên miền núi và kỹ năng chế tác nhạc cụ tinh xảo.
  • Hát giao duyên và ném pao đầu xuân: Cầu nối se duyên cho đôi lứa người Mông trao gửi tâm tình qua quả pao vải lanh.
  • Văn hóa ẩm thực cộng đồng tại đồi Hội: Bà con quây quần thưởng thức thắng cố Bắc Hà, món phở chua Bắc Hà chấm cùng tương ớt Mường Khương cay nồng.

Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội Gầu Tào người Mông

Vượt qua phạm vi của một nghi lễ tín ngưỡng gia tộc, lễ hội Gầu Tào người Mông đã vươn lên trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần bất diệt của đồng bào các dân tộc vùng cao Lào Cai. Sự kiện này không chỉ bảo lưu kho tàng nghệ thuật trình diễn dân gian mà còn thắt chặt khối đại đoàn kết nơi phên dậu Tổ quốc.

Dấu ấn Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với những giá trị lịch sử, nhân văn và nghệ thuật đặc sắc, năm 2012, lễ hội Gầu Tào của người Mông tại các huyện Bắc Hà, Si Ma Cai và Mường Khương tỉnh Lào Cai đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự công nhận này khẳng định tầm vóc của một di sản sống động được trao truyền nguyên vẹn qua nhiều thế hệ cư dân miền núi.

Trong dòng chảy văn hóa vùng cao phía Bắc, không gian hội xuân Gầu Tào tại Lào Cai tạo nên sự cộng hưởng di sản sâu sắc với các vùng văn hóa người Mông anh em trên dải Cao nguyên đá Đồng Văn, phiên chợ phong lưu Khâu Vai hay miền cao nguyên đá Tủa Chùa. Mỗi độ xuân về, các nghệ nhân khèn Mông và người có uy tín trong cộng đồng lại trực tiếp truyền dạy lời hát lý, cách chọn cây nêu và từng bước nhảy sênh tiền cho thế hệ trẻ.

Sức sống văn hóa bản địa trên rẻo cao biên cương

Ngày nay, lễ hội đầu xuân trên đồi Hội cùng với danh thắng ruộng bậc thang Mù Cang Chải và sự kiện lễ hội đua ngựa Bắc Hà vào mùa hè đã hợp thành chuỗi điểm nhấn văn hóa tiêu biểu của vùng đất Lào Cai. Thông qua việc duy trì không gian diễn xướng nguyên bản gắn với bảo tồn trang phục thổ cẩm lanh và nhạc cụ truyền thống, đồng bào Mông đã biến di sản cha ông thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy đời sống tinh thần phong phú.

Nhằm lưu giữ và phổ biến hệ thống tư liệu chuẩn xác về các di sản văn hóa vùng cao, chuyên trang Lào Cai NSSC thường xuyên cập nhật các bài biên khảo chuyên sâu phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả cả nước. Giữa mây ngàn gió núi Tây Bắc, lễ hội Gầu Tào người Mông mãi là khúc hoan ca rực rỡ tôn vinh khát vọng bình an, hạnh phúc và sức sống trường tồn của văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất