Bỏ qua đến nội dung

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải - Tuyệt tác điêu khắc đất trời vùng cao

Uốn lượn tầng tầng lớp lớp trên những sườn núi cao dốc đứng dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, ruộng bậc thang Mù Cang Chải là kiệt tác kiến trúc nông nghiệp vĩ đại do đồng bào dân tộc Mông kiến tạo suốt nhiều thế kỷ. Được xếp hạng là Danh thắng quốc gia đặc biệt, quần thể di sản sống động này minh chứng cho tri thức trị thủy và canh tác lúa nước bậc thầy trên vùng cao Tây Bắc.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh những thửa ruộng bậc thang Mù Cang Chải uốn lượn trên sườn núi cao

Uốn lượn tầng tầng lớp lớp trên những sườn núi cao dốc đứng dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, ruộng bậc thang Mù Cang Chải là kiệt tác kiến trúc nông nghiệp vĩ đại do đồng bào dân tộc Mông kiến tạo suốt nhiều thế kỷ. Được xếp hạng là Danh thắng quốc gia đặc biệt, quần thể di sản sống động này minh chứng cho tri thức trị thủy và canh tác lúa nước bậc thầy trên vùng cao Tây Bắc.

Lịch sử khai khẩn và kiến tạo ruộng bậc thang Mù Cang Chải

Sự ra đời của hệ thống ruộng bậc thang Mù Cang Chải gắn liền với lịch sử di cư, định cư và thích ứng phi thường của cư dân vùng cao trước điều kiện địa hình núi đá hiểm trở. Từ những vạt rừng sườn núi dốc đứng tưởng chừng không thể giữ nổi một giọt nước, qua hàng trăm năm lao động bền bỉ nối tiếp từ đời cha sang đời con, những ngọn đồi đất dốc đã hóa thành những đài tháp lúa nước kỳ vĩ vươn lên tận mây trời.

Hành trình cư dân người Mông chinh phục sườn núi dốc

Theo các công trình nghiên cứu dân tộc học và lịch sử địa phương, quá trình khai khẩn ruộng bậc thang tại khu vực Mù Cang Chải bắt đầu từ khoảng thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, khi các nhóm cư dân người Mông (gồm Mông Đu, Mông Đơ, Mông Lềnh, Mông Si) di cư đến sinh sống trên các sườn núi cao từ 800 đến 1.700 mét thuộc lưu vực suối Nậm Kim dưới chân sườn tây dãy Hoàng Liên Sơn. Do đặc điểm địa hình bị chia cắt mạnh với độ dốc trung bình từ 30 đến 45 độ và hầu như không có thung lũng bằng phẳng, phương thức canh tác nương rẫy chọc lỗ tra hạt truyền thống nhanh chóng bộc lộ hạn chế vì đất màu bị mưa lũ rửa trôi chỉ sau vài vụ mùa.

Đứng trước bài toán sinh tồn khắc nghiệt trên vùng núi cao, người Mông đã tiếp thu và sáng tạo kỹ thuật san gạt sườn đồi thành các mặt phẳng nằm ngang nối tiếp nhau như những bậc thang, kết hợp đắp bờ giữ nước để chuyển sang canh tác lúa nước định canh lâu dài. Với những nông cụ thô sơ do chính các lò rèn bản địa chế tác như cuốc bướm, thuổng sắt, xà beng và bàn trang gỗ, từng gia đình và dòng họ người Mông đã bền bỉ đào bới từng thớ đất đồi pha đá phiến suốt hàng chục thế hệ để kiến tạo nên hàng vạn thửa ruộng uốn lượn mềm mại ôm sát đường đồng mức của núi đồi.

Danh hiệu Danh thắng quốc gia đặc biệt của di sản

Trải qua hơn ba thế kỷ bồi đắp không ngừng, tổng diện tích ruộng bậc thang trên toàn địa bàn huyện vùng cao Mù Cang Chải hiện nay đã đạt trên 7.000 héc-ta, phân bố rộng khắp các xã dọc theo thung lũng Nậm Kim và các sườn núi cao. Trong đó, khu vực vùng lõi tập trung mật độ ruộng bậc thang dày đặc, nguyên vẹn và có giá trị thẩm mỹ – cảnh quan tiêu biểu nhất nằm tại địa bàn ba xã gồm xã La Pán Tẩn, xã Chế Cu Nha và xã Dế Xu Phình với diện tích được khoanh vùng bảo vệ hàng nghìn héc-ta.

Ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học nông nghiệp độc bản của công trình lao động vĩ đại này, ngày 18 tháng 10 năm 2007, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định xếp hạng 330 héc-ta ruộng bậc thang tại ba xã La Pán Tẩn, xã Chế Cu Nha và xã Dế Xu Phình là Di tích danh thắng cấp Quốc gia. Tiếp đó, ngày 31 tháng 12 năm 2019, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1954/QĐ-TTg chính thức xếp hạng Danh lam thắng cảnh ruộng bậc thang Mù Cang Chải là Danh thắng quốc gia đặc biệt với diện tích vùng bảo vệ mở rộng hơn 800 héc-ta, khẳng định tầm vóc di sản nông nghiệp hàng đầu của Việt Nam.

Phân khu và tiêu chí di sảnThông số diện tích và vị trí phân bốĐặc điểm cảnh quan và giá trị văn hóa nổi bật
Tổng diện tích toàn vùngHơn 7.000 héc-ta trên các sườn núi độ cao 800 – 1.700 métQuần thể canh tác lúa nước trên đất dốc quy mô lớn bậc nhất
Khu vực xã La Pán TẩnVùng lõi di sản nổi bật với thắng cảnh đồi Mâm XôiNhững thửa ruộng xếp tầng tròn đồng tâm trên đỉnh đồi cao
Khu vực xã Chế Cu NhaSườn núi dốc đứng nhìn xuống thung lũng suối Nậm KimĐộ chênh cao lớn với hàng trăm bậc ruộng nối từ suối lên mây
Khu vực xã Dế Xu PhìnhNằm dọc sườn núi phía nam với tầm nhìn mở rộngKết hợp hài hòa giữa ruộng bậc thang, rừng thông và bản làng
Khu vực xã Sáng NhùNổi tiếng với cấu trúc cảnh quan đồi Móng NgựaCác bậc ruộng uốn cong hình bán nguyệt mềm mại theo sườn đồi
Xếp hạng cấp Quốc giaDanh thắng quốc gia (2007) và Danh thắng quốc gia đặc biệt (2019)Tôn vinh tri thức bản địa và kiệt tác điêu khắc nông nghiệp người Mông
Toàn cảnh những thửa ruộng bậc thang Mù Cang Chải uốn lượn trên sườn núi
Toàn cảnh những thửa ruộng bậc thang Mù Cang Chải uốn lượn trên sườn núi

Hình 1: Toàn cảnh các tầng ruộng bậc thang Mù Cang Chải uốn lượn mềm mại theo đường đồng mức núi cao.

Kỹ thuật tạo tác và thủy lợi trên ruộng bậc thang Mù Cang Chải

Đằng sau vẻ đẹp hội họa ngoạn mục của ruộng bậc thang Mù Cang Chải là một hệ thống tri thức kỹ thuật dân gian vô cùng chuẩn xác về địa hình học, thổ nhưỡng và thủy văn. Dù không sử dụng bất kỳ thiết bị đo đạc trắc địa hiện đại nào, các thế hệ nông dân người Mông vẫn giải quyết trọn vẹn bài toán cân bằng cốt đất, chống sạt lở và dẫn thủy nhập điền trên những sườn núi dốc hiểm trở.

Phương pháp san gạt cốt đất và đắp bờ giữ nước

Để khai mở một vạt ruộng mới trên sườn đồi đất dốc (nơi có tầng đất phong hóa dày, ít đá tảng ngầm và nằm gần nguồn nước), người Mông thực hiện quy trình san đất theo nguyên tắc lấy đất phần sườn dương (phía taluy dương trên cao) đắp bù ra phần sườn âm (phía taluy âm bên dưới) nhằm tạo mặt phẳng ngang tương đối. Độ rộng của mỗi mặt ruộng phụ thuộc hoàn toàn vào độ dốc của sườn núi: ở những triền đồi thoải mặt ruộng có thể rộng vài mét, nhưng ở những sườn dốc đứng tại xã Chế Cu Nha hay La Pán Tẩn, mặt ruộng đôi khi chỉ rộng vừa một đường cày từ 1 đến 1,5 mét với chiều cao bờ ruộng chênh nhau từ 1 đến 2 mét.

Khâu kỹ thuật quan trọng nhất quyết định sự bền vững của thửa ruộng qua hàng trăm mùa mưa lũ chính là kỹ nghệ đắp bờ giữ nước. Vào đầu vụ xuân khi đất có độ ẩm vừa phải, người dân làm cỏ sạch bờ ruộng cũ, đắp thêm đất sét dẻo rồi dùng sống cuốc và chân trần giậm nén thật chặt nhiều lần để tạo thành bức tường đất không thấm nước và không bị nứt nẻ dưới nắng hè. Để kiểm tra độ phẳng tuyệt đối của cốt mặt ruộng, đồng bào tháo một lớp nước mỏng vào ruộng rồi quan sát mực nước làm thước thủy chuẩn tự nhiên: chỗ nào đất còn nhô cao trên mặt nước sẽ được cào gạt bổ sung xuống chỗ trũng cho đến khi mặt nước phủ đều khắp thửa ruộng.

Hệ thống mương phai dẫn nước suối từ rừng đầu nguồn

Vì cây lúa nước đòi hỏi phải được ngâm mình trong dòng nước chảy luân chuyển liên tục từ khi cấy mạ đến khi lúa chắc hạt, người Mông đã thiết lập hệ thống thủy lợi mương phai hết sức tinh vi nối từ các khu rừng già trên đỉnh núi cao. Nguồn nước khởi nguyên được lấy từ các mạch nước ngầm và khe suối bắt nguồn từ hệ sinh thái rừng nguyên sinh thuộc dãy Hoàng Liên Sơn và khu vực lân cận Vườn quốc gia Hoàng Liên. Người dân đào những tuyến mương đất chạy men theo sườn núi dài hàng cây số, những đoạn qua khe vực hoặc vách đá dựng đứng được bắc cầu máng dẫn nước làm từ thân cây vầu, cây bương hoặc thân gỗ khoét rỗng nối khít vào nhau.

Khi dòng nước từ mương chính dẫn về đến thửa ruộng cao nhất trên đỉnh đồi, nước sẽ được điều tiết chảy tràn từ bậc ruộng trên xuống bậc ruộng kế tiếp bên dưới thông qua các cửa tràn nhỏ đặt so le nhau hoặc qua các ống nứa đặt ngầm xuyên qua bờ đất. Cách bố trí dòng chảy bậc thang liên hoàn này vừa giúp phân phối đều lớp phù sa màu mỡ và dưỡng chất hữu cơ từ rừng già xuống khắp hàng trăm tầng ruộng, vừa giảm thiểu tối đa vận tốc dòng chảy khi mưa lớn để bảo vệ bờ ruộng không bị xói lở. Chính vì nguồn nước gắn liền với sự sống còn của cánh đồng nên các bản làng người Mông luôn duy trì luật tục bảo vệ nghiêm ngặt những cánh rừng già đầu nguồn trên đỉnh núi.

  • Nguyên tắc chọn thế đất mở ruộng: Ưu tiên sườn núi có tầng đất sét pha thịt dày, độ kết dính cao, ít đá hộc và nằm dưới tầm khống chế của các mạch nước suối đầu nguồn.
  • Kỹ thuật cân bằng mặt phẳng bằng nước: Sử dụng chính mặt nước tĩnh khi tháo vào ruộng làm thước đo tự nhiên để san phẳng cốt đất giữa phần đào và phần đắp.
  • Kết cấu bờ đất chống thấm và chống lở: Đắp bờ hơi thoải nghiêng vào trong lòng núi, nén chặt đất sét ẩm bằng thủ công giúp bờ ruộng đứng vững qua nhiều thế kỷ.
  • Mạng lưới ống nứa và mương tràn: Điều tiết mực nước nông sâu theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa và luân chuyển dưỡng chất từ đỉnh đồi xuống chân thung lũng.
Cảnh quan mùa lúa chín vàng rực rỡ trên ruộng bậc thang Mù Cang Chải
Cảnh quan mùa lúa chín vàng rực rỡ trên ruộng bậc thang Mù Cang Chải

Hình 2: Sắc vàng óng ả của những bậc lúa chín trải dài khắp sườn đồi Mù Cang Chải vào mùa thu.

Các phân khu cảnh quan tiêu biểu của ruộng bậc thang Mù Cang Chải

Trải dài dọc theo tuyến Quốc lộ 32 uốn lượn qua những sườn núi hiểm trở, quần thể ruộng bậc thang Mù Cang Chải mở ra những đại cảnh thiên nhiên kỳ vĩ mang đường nét kiến trúc khác biệt tại mỗi xã, mỗi bản làng. Sự chuyển màu kỳ diệu của thảm lúa theo chu kỳ canh tác một vụ duy nhất trong năm đã tạo nên hai mùa cảnh quan đặc trưng làm say đắm lòng người.

Vẻ đẹp các thửa ruộng vùng lõi ba xã chính

Hành trình chiêm ngưỡng quần thể di sản bắt đầu ngay từ khi vượt qua đỉnh đèo Khau Phạ — một trong tứ đại đỉnh đèo hùng vĩ của vùng núi phía Bắc với độ cao trên 1.200 mét, nơi tầm mắt bao quát toàn bộ thung lũng Cao Phạ và Tú Lệ trù phú bên dưới. Tiến sâu vào vùng lõi di sản tại xã La Pán Tẩn, biểu tượng cảnh quan nổi tiếng nhất chính là đồi Mâm Xôi La Pán Tẩn nằm trên độ cao hơn 1.000 mét. Tại đây, các thế hệ nông dân người Mông đã khéo léo san gạt ngọn đồi tròn độc lập thành hàng chục vòng ruộng bậc thang đồng tâm khép kín từ chân đồi lên tới đỉnh đồi, tạo hình một mâm xôi khổng lồ tròn đầy dâng lên đất trời.

Tiếp nối La Pán Tẩn là không gian hùng vĩ của xã Chế Cu Nha và xã Dế Xu Phình, nơi những sườn núi dốc đứng có độ chênh cao hàng trăm mét được chạm khắc thành hơn 300 đến 500 bậc ruộng nối tiếp nhau từ bờ suối Nậm Kim vươn thẳng lên sát rìa rừng nguyên sinh. Trong khi đó, tại khu vực bản Sáng Nhù cách trung tâm huyện không xa, thắng cảnh đồi Móng Ngựa Sáng Nhù lại gây ấn tượng mạnh mẽ bởi những thửa ruộng bậc thang uốn cong mềm mại theo hình bán nguyệt đồng tâm, ôm trọn lấy hõm đồi với đường cong kiến trúc hoàn mỹ dưới ánh bình minh và hoàng hôn vùng cao.

Sắc thái giao mùa từ mùa nước đổ đến mùa vàng

Do điều kiện khí hậu vùng núi cao lạnh giá vào mùa đông, các thửa ruộng bậc thang tại Mù Cang Chải chỉ canh tác một vụ lúa duy nhất trong năm, tạo nên sự biến đổi sắc màu ngoạn mục theo từng tháng. Vào khoảng tháng 5 đến tháng 6 hằng năm, khi những cơn mưa rào đầu hạ trút xuống núi rừng Tây Bắc, bà con người Mông bắt đầu dẫn nước từ suối cao về ruộng để cày bừa, đắp bờ và gieo cấy, mở ra khung cảnh mùa nước đổ lấp lánh như hàng vạn tấm gương khổng lồ phản chiếu mây trời và sắc màu đất nâu trầm ấm.

Bước sang tháng 7 và tháng 8, toàn bộ các sườn núi khoác lên mình tấm áo xanh mướt mát của lúa thì con gái tràn đầy nhựa sống. Đến khoảng giữa tháng 9 sang đầu tháng 10, khi tiết trời thu se lạnh tràn về khắp các triền núi, cả đại ngàn bước vào mùa lúa chín vàng rực rỡ. Hàng vạn bậc thang lúa chín uốn lượn như những con sóng vàng óng ả chảy tràn từ đỉnh núi xuống thung lũng, tỏa hương lúa mới thơm ngát hòa quyện trong làn sương sớm vùng cao.

Giá trị văn hóa nông nghiệp gắn với ruộng bậc thang Mù Cang Chải

Không chỉ là một công trình cảnh quan nông nghiệp đặc sắc, ruộng bậc thang Mù Cang Chải còn là cái nôi nuôi dưỡng đời sống văn hóa tinh thần, phong tục tập quán và nghệ thuật dân gian đặc trưng của đồng bào Mông cùng các dân tộc anh em. Mỗi thửa ruộng, mỗi mùa vụ đều thấm đẫm triết lý nhân sinh gắn bó máu thịt giữa con người với đất mẹ và rừng thiêng.

Tín ngưỡng mừng cơm mới và lễ hội mùa thu

Trong chu kỳ nông lịch truyền thống của đồng bào vùng cao, sau khi những bông lúa đầu tiên trên các thửa ruộng bậc thang chín vàng vào tháng 9 âm lịch, mỗi gia đình người Mông và người Thái vùng lân cận đều trang trọng cử hành lễ mừng cơm mới để dâng cúng tổ tiên, thần đất, thần nước và hồn lúa đã phù hộ cho bản làng một vụ mùa ấm no. Những hạt thóc nếp đầu mùa căng tròn được gặt về rang chín, giã trong cối đá làm cốm hoặc đồ thành xôi thơm dẻo trước khi toàn bản bước vào ngày hội thu hoạch rộn rã trên khắp các sườn đồi.

Hằng năm, vào đúng dịp lúa chín vàng rực rỡ nhất tháng 9, sự kiện lễ hội ruộng bậc thang Mù Cang Chải cùng các hoạt động văn hóa đầu xuân như lễ hội Gầu Tào người Mông lại quy tụ hàng nghìn nghệ nhân và đồng bào các bản làng về giao lưu văn hóa. Giữa không gian đại ngàn vàng óng sắc lúa, âm thanh trầm hùng của tiếng khèn bầu được tạo tác từ nghề chế tác khèn Mông Mù Cang Chải vang vọng khắp núi đồi, nối tiếp di sản âm nhạc dân gian của các bậc nghệ nhân ưu tú người Mông như danh nhân Giàng A Pao và truyền thống đoàn kết giữ đất của các nhân vật lịch sử địa phương như Mùa A Páo.

Sức sống bản làng và di sản tri thức canh tác

Từ nguồn lúa gạo dẻo thơm được nuôi dưỡng bởi mạch nước khoáng lạnh trên các bậc thang đất dốc và nguồn nông sản rừng già phong phú, cư dân địa phương đã sáng tạo nên hệ thống ẩm thực và sản vật vùng cao nức tiếng. Tiêu biểu trong số đó là món cơm lam Mù Cang Chải nướng trong ống tre rừng thơm lừng, thức quà mùa thu thanh tao từ nghề làm cốm Tú Lệ với hạt cốm Tú Lệ Yên Bái xanh non dẻo ngọt dùng để chế biến món xôi cốm Tú Lệ, cùng các sản vật quý từ rừng sơn tra như táo mèo Mù Cang Chải và mật ong rừng Mù Cang Chải.

Ngày nay, giá trị của quần thể Danh thắng quốc gia đặc biệt này không nằm ở những công trình bê tông tĩnh tại mà nằm ở sức sống trường tồn của một di sản nông nghiệp sống, nơi cộng đồng người Mông vẫn trực tiếp cày cấy, bồi đắp bờ ruộng và truyền dạy kỹ nghệ trị thủy cho thế hệ trẻ. Việc bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc cảnh quan tại đồi Mâm Xôi La Pán Tẩn, đồi Móng Ngựa Sáng Nhù cùng hệ thống rừng đầu nguồn đang góp phần giữ gìn lá phổi sinh thái và bản sắc văn hóa độc bản của miền sơn cước.

Trải qua hàng thế kỷ lao động kiên cường giữa mây ngàn gió núi, ruộng bậc thang Mù Cang Chải mãi là bản giao hưởng tuyệt mỹ của thiên nhiên và sức sáng tạo phi thường của con người vùng cao Việt Nam. Để tiếp tục khám phá kho tàng tư liệu bách khoa toàn diện về các di tích quốc gia đặc biệt, danh thắng tự nhiên và bản sắc văn hóa các dân tộc, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Lào Cai NSSC nhằm tra cứu những bài viết chuyên sâu và chuẩn xác nhất.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất