Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Đông Cuông - Cội nguồn thờ Mẫu Thượng Ngàn bên sông Hồng

Lễ hội đền Đông Cuông là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc bên bờ sông Hồng thuộc huyện Văn Yên, được tổ chức vào ngày Mão đầu tiên của tháng Giêng và tháng Chín âm lịch nhằm tôn vinh Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn cùng các tướng lĩnh người Tày.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Không gian chính điện uy nghiêm trong kỳ khai hội mùa xuân tại lễ hội đền Đông Cuông

Nằm bên khúc sông Hồng uốn lượn giữa những triền núi ngát hương quế rừng của huyện Văn Yên, lễ hội đền Đông Cuông là một trong những sinh hoạt văn hóa tâm linh cổ xưa và giàu bản sắc nhất vùng Tây Bắc. Kết tinh tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn của người Việt cổ cùng truyền thống giữ nước của các thủ lĩnh người Tày bản địa, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này mang đậm hơi thở núi rừng đại ngàn.

Cội nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn trong lễ hội đền Đông Cuông

Lịch sử hình thành lễ hội đền Đông Cuông bắt nguồn từ sự giao thoa sâu sắc giữa tín ngưỡng thờ nữ thần núi rừng của cư dân Tày cổ với hệ thống điện thần Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Bên cạnh đó, ngôi đền còn là nơi ghi dấu những trang sử hào hùng bảo vệ quê hương trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.

Huyền tích Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn miền sơn lâm

Trong tâm thức dân gian Việt Nam, vùng đất Đông Cuông thuộc tổng Đông Cuông, châu Thủy Vĩ xưa (nay thuộc xã Đông Cuông, huyện Văn Yên) được xem là nơi phát tích tối cổ của tín ngưỡng thờ Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn. Theo thần tích lưu truyền tại địa phương, Mẫu Thượng Ngàn vốn là công chúa La Bình, con gái của Tản Viên Sơn Thánh và công chúa Mỵ Nương, từ thuở nhỏ đã theo cha đi khắp các dãy núi cao, dạy dân bản địa cách gieo trồng lúa nương, thuần dưỡng gia súc, hái thuốc nam chữa bệnh và dệt vải che thân. Khi hóa thánh, bà được Ngọc Hoàng sắc phong làm Lê Mại Đại Vương, thống lĩnh tám mươi mốt cửa rừng đại ngàn. Nếu như đồng bằng châu thổ tự hào với trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh tại Khu di tích Phủ Dầy, thì miền thượng lưu sông Hồng lại tôn vinh đền Đông Cuông là cội nguồn linh thiêng nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn gắn liền với hệ sinh thái rừng già kéo dài tới tận Vườn quốc gia Hoàng Liên và sườn đỉnh Fansipan.

Công trạng các tướng lĩnh người Tày giữ nước

Không chỉ phụng thờ Thánh Mẫu cai quản miền sơn lâm, kỳ hội tại Đông Cuông còn mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc khi tưởng niệm các vị thủ lĩnh dân tộc Tày là Hà Đặc và Hà Chương cùng các tướng lĩnh như Chu Khánh, Nguyễn Danh, Lê Hổ đã anh dũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai (năm 1285). Sử cũ chép rằng, khi đạo quân của Nạp Tốc Lạt Đinh từ Vân Nam tiến xuống dọc lưu vực sông Hồng, anh em trại chủ Hà Đặc, Hà Chương đã tập hợp nghĩa binh người Tày, người Dao dựng lũy kháng cự quyết liệt, lập mưu tập kích doanh trại đối phương tại vùng rừng núi Quy Hóa, góp phần cùng đại quân nhà Trần làm nên chiến thắng vẻ vang được lưu danh tại đền Trần Nam Định và khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc. Sau khi hai vị tướng hy sinh, nhân dân đã rước bài vị vào phối thờ trong khuôn viên đền Đông Cuông và lập miếu thờ bên bờ nam sông Hồng để đời đời hương khói.

Không gian văn hóa ven sông Hồng và mùa mở lễ hội đền Đông Cuông

Toàn bộ hoạt động của lễ hội đền Đông Cuông diễn ra trong không gian cảnh quan sông núi hữu tình của xã Đông Cuông, huyện Văn Yên, nơi dòng sông Hồng mở rộng lòng chảy qua những thung lũng màu mỡ. Lịch mở hội hằng năm tuân thủ nghiêm ngặt quy luật can chi cổ truyền gắn với tập quán canh tác nông lâm nghiệp.

Kiến trúc Đông Quang Linh Từ giữa đồi quế Văn Yên

Trung tâm của lễ hội là quần thể di tích lịch sử văn hóa quốc gia đền Đông Cuông (còn gọi là Đông Quang Linh Từ) tọa lạc bên tả ngạn sông Hồng, lưng tựa thế núi vững chãi, mặt hướng ra dòng nước mênh mang và nhìn sang miếu Cô, miếu Cậu cùng đền thờ Hà Đặc ở bờ đối diện. Kiến trúc ngôi đền mang đậm phong cách nghệ thuật truyền thống với kết cấu gỗ tứ thiết chạm khắc tứ linh, tứ quý tinh xảo, mái đao cong vút và hàng cột đá xanh chạm rồng uy nghiêm. Bao quanh không gian di tích là những triền đồi bạt ngàn quế Văn Yên Yên Bái tỏa hương thơm ngát bốn mùa, kết nối mạch di sản văn hóa dọc thung lũng sông Hồng từ vùng cao nguyên trắng Bắc Hà xuôi về thắng cảnh hồ Thác Bà.

Nghi thức rước kiệu Mẫu qua sông Hồng trên bè lớn trong lễ hội đền Đông Cuông
Nghi thức rước kiệu Mẫu qua sông Hồng trên bè lớn trong lễ hội đền Đông Cuông

Tục chọn ngày Mão tháng Giêng và tháng Chín

Khác với những lễ hội ấn định theo ngày số cố định, lễ hội đền Đông Cuông được cộng đồng người Tày Khao và các dân tộc huyện Văn Yên tổ chức theo hai kỳ chính hội vào ngày Mão đầu tiên của tháng Giêng (hội xuân cầu mùa, rước Mẫu sang sông) và ngày Mão đầu tiên của tháng Chín âm lịch (hội thu tạ ơn thần linh và mừng cơm mới). Trong quan niệm nông nghiệp cổ truyền của người Tày ven sông Hồng, ngày Mão đầu xuân tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở của vạn vật, cây cối đâm chồi nảy lộc, mở đầu cho một chu kỳ gieo cấy thuận lợi.

Kỳ lễ hội trong nămThời điểm tổ chức theo can chiCác nghi thức cổ truyền và hoạt động văn hóa tâm điểm
Đại lễ chính hội mùa xuânNgày Mão đầu tiên tháng GiêngNghi lễ hiến sinh trâu trắng lúc nửa đêm, lễ rước Mẫu qua sông Hồng, lễ dâng chúc văn và hội xuân
Lễ hội mùa thu tạ mẫuNgày Mão đầu tiên tháng ChínNghi lễ hiến sinh trâu đen, lễ rước kiệu, lễ dâng cốm mới thu hoạch và giao lưu văn hóa bản địa
Lễ hội Quế Văn YênDịp mùa thu hằng nămTôn vinh cây quế di sản gắn với không gian văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn tại Đông Cuông

Nghi thức cổ truyền độc bản làm nên bản sắc lễ hội đền Đông Cuông

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu năm 2023, lễ hội đền Đông Cuông lưu giữ nhiều lớp trầm tích nghi lễ vô cùng độc đáo của cư dân Tày Khao bản địa. Từ nghi thức cúng tế lúc giao canh cho tới lễ rước đường thủy đều tuân thủ nghiêm ngặt luật tục cổ truyền.

Nghi lễ mổ trâu trắng dâng hương lúc giờ Tý

Nét cổ sơ và linh thiêng bậc nhất của kỳ hội xuân tháng Giêng là lễ mổ trâu trắng (còn kỳ hội thu tháng Chín dùng trâu đen) diễn ra vào đúng thời khắc chuyển giao giữa ngày Dần sang ngày Mão đầu tiên (giờ Tý, lúc 0 giờ sáng). Con trâu đực toàn thân sắc trắng tinh khiết được tuyển chọn kỹ lưỡng từ trước, tắm rửa sạch sẽ bằng nước lá thơm rồi dẫn ra gốc cây mít cổ thụ trước cửa đền để ông Mo người Tày thực hiện nghi thức cúng trình Thánh Mẫu. Theo phong tục hiến sinh cổ truyền của cư dân nông nghiệp vùng núi, nghi thức treo trâu dưới cành mít tượng trưng cho sự giao hòa giữa trời, đất và thần linh rừng núi, cầu mong Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn ban cho mưa thuận gió hòa, bản làng bình yên. Ngay sau khi chế biến thành mâm cỗ tam sinh tinh khiết kết hợp cùng xôi nếp dẻo thơm như hạt gạo Séng Cù Lào Cai, ông Mo và các bậc cao niên tiến hành lễ cúng chính tiệc và nghi thức phát lộc đầu xuân trong tiếng nhạc Chầu văn trang trọng.

  • Nghi lễ hiến sinh trâu trắng giờ Tý: Thực hành nghi thức cổ truyền của người Tày Khao dưới gốc mít cổ thụ để dâng phẩm vật tinh khiết lên Thánh Mẫu.
  • Lễ rước Mẫu qua sông Hồng: Rước kiệu Mẫu Đệ Nhị từ chính điện xuống ghép thuyền lớn vượt sông sang miếu thờ tướng Hà Đặc làm lễ thông gia, bái vọng.
  • Diễn xướng hầu đồng và hát Chầu văn: Trình diễn các giá đồng chầu Mẫu Thượng Ngàn, giá Chầu Đệ Nhị, Cô Bé Đông Cuông mang đậm âm hưởng núi rừng.
  • Trò chơi dân gian và văn nghệ bản địa: Tổ chức hội thi kéo co, đẩy gậy, ném còn, đánh yến, chọi gà và đêm hội xòe, hát khắp của đồng bào Tày.

Lễ rước Mẫu qua sông và hội Quế Văn Yên

Khi ánh bình minh của ngày Mão vừa bừng sáng trên mặt nước, hàng vạn người dân và du khách lại nô nức chứng kiến nghi thức lễ rước Mẫu qua sông đầy ấn tượng. Kiệu bát cống rước tượng Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn trong sắc áo xanh lục đặc trưng của miền sơn lâm được các trai tráng người Tày khiêng từ sân đền xuống bến nước, an vị trên chiếc phà ghép lớn trang hoàng cờ hội rực rỡ để vượt dòng sông Hồng sang miếu thờ danh tướng Hà Đặc ở bờ đối diện. Nghi thức rước vượt sông thể hiện sự gắn kết bất diệt giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với truyền thống tôn vinh các bậc anh hùng giữ nước vùng biên. Bên cạnh đó, không gian văn hóa Đông Cuông còn gắn liền mật thiết với lễ hội Quế Văn Yên, nơi đồng bào Dao Đỏ, Tày trình diễn tri thức canh tác, thu hoạch vỏ quế cổ truyền và các điệu múa dân gian đặc sắc.

Kiến trúc gỗ chạm khắc tinh xảo và hàng cột đá rồng tại chính điện đền Đông Cuông
Kiến trúc gỗ chạm khắc tinh xảo và hàng cột đá rồng tại chính điện đền Đông Cuông

Sức sống di sản văn hóa cộng đồng qua lễ hội đền Đông Cuông

Trải qua hàng trăm năm biến thiên của lịch sử, lễ hội đền Đông Cuông vẫn giữ nguyên vị thế là trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần lớn nhất của cư dân vùng thung lũng sông Hồng thuộc huyện Văn Yên. Di sản không chỉ bảo lưu hệ thống nghi lễ cổ của người Tày mà còn lan tỏa triết lý sống hài hòa, tôn kính thiên nhiên.

Triết lý giữ rừng và gắn kết cộng đồng bản địa

Ẩn sâu trong tín ngưỡng thờ Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn tại Đông Cuông là thông điệp sinh thái nhân văn sâu sắc của cha ông về việc trân trọng và bảo vệ rừng đầu nguồn. Đối với đồng bào Tày, Dao, Mông nơi đây, mỗi cánh rừng nguyên sinh, mỗi con suối mát lành đều thuộc quyền cai quản và che chở của Thánh Mẫu, nhờ đó ý thức giữ rừng, trồng rừng và phát triển vùng quế bản địa luôn trở thành nếp sống tự giác qua nhiều thế hệ. Kỳ hội đầu xuân cũng là dịp để các bản làng người Tày Khao, Dao Đỏ, Kinh, Phù Lá cùng sum họp, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng và truyền dạy cho lớp trẻ những bài khắp, điệu xòe cùng lòng biết ơn tiền nhân đã khai phá, bảo vệ quê hương.

Gìn giữ nguyên bản nghi thức cổ truyền người Tày

Trước yêu cầu bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong giai đoạn mới, chính quyền và cộng đồng nhân dân địa phương đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp gìn giữ trọn vẹn tính nguyên bản của các nghi thức cổ. Vai trò chủ thể của các thầy Mo, nghệ nhân dân gian người Tày Khao trong nghi lễ cúng tế bằng tiếng Tày cổ và lễ rước Mẫu qua sông luôn được tôn trọng tối đa, đồng thời công tác quản lý lễ hội đảm bảo môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh, không để xảy ra các hiện tượng mê tín hay thương mại hóa. Toàn bộ hệ thống tư liệu lịch sử, sắc phong và giá trị văn hiến của di sản được số hóa và giới thiệu rộng rãi trên cổng thông tin Lào Cai NSSC nhằm tôn vinh bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng đất Tây Bắc.

Hội tụ linh khí sông Hồng cùng hương sắc đại ngàn, lễ hội đền Đông Cuông mãi là biểu tượng văn hóa trường tồn, nơi kết nối mạch nguồn tâm linh thờ Mẫu Thượng Ngàn với hào khí giữ nước bất khuất của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất