Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đua ngựa Bắc Hà - Vó ngựa kỵ sĩ chân đất trên cao nguyên trắng

Tổ chức vào đầu tháng sáu dương lịch hằng năm khi mùa mận chín đỏ trên các sườn đồi tỉnh Lào Cai, lễ hội đua ngựa Bắc Hà cuốn hút hàng vạn khán giả nhờ màn tranh tài quả cảm của những người nông dân vùng cao cưỡi ngựa thồ không yên cương.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Toàn cảnh sân vận động trung tâm đông kín khán giả cổ vũ lễ hội đua ngựa Bắc Hà

Giữa nắng vàng rực rỡ đầu mùa hạ trên dải núi cao phía Đông Bắc tỉnh Lào Cai, lễ hội đua ngựa Bắc Hà làm dậy sóng cả vùng biên viễn bằng tiếng vó ngựa dồn dập và tiếng reo hò vang dội núi rừng. Khác biệt hoàn toàn với những trường đua chuyên nghiệp trên thế giới, ngày hội truyền thống này tôn vinh những người nông dân chất phác cùng những chú ngựa thồ gắn bó mật thiết với nhịp sống lao động thường ngày trên miền đá núi.

Nguồn gốc lịch sử của lễ hội đua ngựa Bắc Hà trên cao nguyên trắng

Trải qua hàng thế kỷ định cư trên vùng núi cao hiểm trở, đồng bào các dân tộc Mông, Tày, Nùng, Phù Lá đã kiến tạo nên nền văn hóa gắn liền với loài ngựa vùng sơn cước. Sự ra đời và phát triển của lễ hội đua ngựa Bắc Hà chính là kết tinh tự nhiên từ tập quán chăn nuôi, thuần dưỡng ngựa và truyền thống thượng võ ngàn đời của cư dân bản địa.

Truyền thống thuần dưỡng ngựa thồ của cư dân vùng cao

Trên địa hình chia cắt mạnh bởi những dãy núi đá vôi dốc đứng thuộc vùng cao nguyên trắng Bắc Hà, con ngựa từ lâu đã trở thành người bạn tri kỷ không thể thiếu của mỗi gia đình vùng cao. Ngay từ thuở thiếu thời, những chàng trai người Mông, người Tày tại các bản làng Bản Phố, Na Hối, Tà Chải đã quen với việc cưỡi ngựa băng rừng vượt suối, thồ ngô, thồ lúa từ nương xa về bản và xuống chợ phiên giao thương.

Vào những ngày xuân nông nhàn sau Tết Nguyên đán hoặc sau mỗi phiên chợ vùng cao, thanh niên các bản thường tự phát rủ nhau mang những chú ngựa khỏe nhất trong chuồng ra bãi đất phẳng dưới chân đồi để thi tài chạy nhanh và bắn cung, bắn súng kíp trên lưng ngựa. Theo sử liệu địa phương, những cuộc đua ngựa mùa xuân cổ xưa từng được tổ chức trên các cánh đồng bằng phẳng quanh thung lũng nhằm tuyển chọn những tuấn mã dẻo dai nhất và rèn luyện sức khỏe bảo vệ bản làng.

Hành trình phục dựng từ phong tục mùa xuân năm 1980

Sau một thời gian gián đoạn bởi biến động lịch sử, vào mùa xuân năm 1980, chính quyền và nhân dân huyện Bắc Hà đã tổ chức cuộc đua ngựa kết hợp bắn súng trên lưng ngựa nhằm khôi phục nét đẹp văn hóa truyền thống và tuyển chọn lực lượng dân quân bảo vệ biên giới. Sự kiện năm ấy đã khơi dậy niềm đam mê mãnh liệt trong lòng đồng bào các dân tộc từ Bắc Hà, Si Ma Cai cho tới Mường Khương.

Đến năm 2007, sự kiện chính thức được khôi phục định kỳ hằng năm với quy mô bài bản, nâng tầm thành ngày hội văn hóa thể thao cấp vùng. Trải qua gần hai thập kỷ tổ chức liên tục, giải đấu vẫn bảo lưu trọn vẹn tính nguyên bản mộc mạc khi toàn bộ vận động viên và ngựa đua đều bước ra từ nương rẫy của các hộ nông dân miền núi.

  • Giai đoạn phong tục cổ truyền: Các cuộc đua ngựa tự phát đầu xuân trên bãi cỏ thung lũng gắn với tục chọn ngựa quý và thi tài cưỡi ngựa bắn nỏ của trai tráng vùng cao.
  • Cột mốc phục dựng năm 1980: Tái hiện cuộc đua ngựa truyền thống quy tụ hàng trăm kỵ sĩ từ khắp các xã vùng cao về tranh tài tại trung tâm huyện lỵ.
  • Định hình lễ hội thường niên từ năm 2007: Tổ chức cố định vào dịp đầu mùa hạ hằng năm, kết hợp hài hòa giữa nghi lễ diễu hành văn hóa dân tộc và giải đua ngựa truyền thống.

Không gian mở hội và mùa mận chín đón lễ hội đua ngựa Bắc Hà

Không chỉ hấp dẫn bởi những pha bứt tốc kịch tính trên đường đua, lễ hội đua ngựa Bắc Hà còn làm say lòng du khách nhờ sự giao hòa tuyệt mỹ giữa không gian văn hóa đa sắc màu và mùa nông sản chín rộ trên cao nguyên. Thời điểm mở hội vào đầu tháng sáu dương lịch đã trở thành dấu ấn riêng biệt của vùng đất phía Đông Bắc Lào Cai.

Sắc đỏ mùa mận chín đầu tháng sáu dương lịch

Nếu như đầu mùa xuân là thời khắc đồng bào tưng bừng trẩy hội trên đồi cao trong lễ hội Gầu Tào người Mông giữa sắc hoa mận trắng muốt, thì đầu tháng sáu dương lịch lại là lúc cả cao nguyên bước vào vụ thu hoạch nông sản rực rỡ nhất. Hàng vạn gốc mận Tam Hoa Bắc Hà tại các xã Na Hối, Tà Chải, Bản Phố đồng loạt chín đỏ tía dưới lớp phấn trắng mịn màng, tỏa hương thơm ngát khắp các triền đồi.

Việc lựa chọn thời điểm tổ chức hội đua ngựa trùng với mùa mận chín mang ý nghĩa tôn vinh thành quả lao động nông nghiệp một nắng hai sương của đồng bào vùng cao. Trước khi bước vào vòng chung kết sôi động, đoàn lễ diễu hành ngựa truyền thống trang hoàng cờ hoa rực rỡ cùng các thiếu nữ dân tộc trong trang phục thổ cẩm diễu qua các trục đường rợp bóng cây ăn quả, tạo nên bầu không khí lễ hội rộn ràng khắp thị trấn vùng cao.

Sức nóng trên sân vận động trung tâm Bắc Hà

Trái tim của những màn tranh tài đỉnh cao diễn ra tại sân vận động trung tâm Bắc Hà, nơi có đường đua hình bầu dục bằng đất nện pha cát tự nhiên bao quanh thảm cỏ xanh rộng lớn. Ngay từ sáng sớm ngày khai hội, hàng vạn người dân bản địa từ khắp các bản làng xa xôi cùng du khách thập phương đã đổ về kín bốn khán đài và các sườn đồi bao quanh sân vận động.

Sắc váy xòe rực rỡ của phụ nữ Mông Hoa, sắc áo chàm thanh nhã của người Tày, người Nùng hòa quyện dưới nắng sớm biến toàn bộ khu vực quanh đường đua thành một biển thổ cẩm khổng lồ. Tiếng trống hội thúc giục, tiếng loa cổ vũ hòa cùng tiếng reo hò vang dậy mỗi khi đoàn ngựa lao qua khúc cua tạo nên sức nóng cuồng nhiệt hiếm có trên rẻo cao.

Tiêu chí đặc trưng di sảnQuy chuẩn truyền thống tại lễ hội đua ngựa Bắc HàBản sắc văn hóa khác biệt với đua ngựa chuyên nghiệp
Lực lượng vận động viênNhững kỵ sĩ chân đất là nông dân người Mông, Tày, Nùng, Phù Lá sinh sống tại các bản làngHoàn toàn không phải vận động viên chuyên nghiệp, mang đậm nét hồn hậu và lòng quả cảm vùng cao
Chiến mã tham gia thi đấuTuyển chọn từ giống ngựa thồ bản địa có tầm vóc nhỏ gọn, ngực nở, chân thon chắc khỏeNgày thường thồ hàng leo núi dốc, khi vào hội hóa thân thành tuấn mã bền bỉ trên đường đua
Trang bị và kỹ thuật cưỡiThi đấu đua ngựa không yên cương, không bàn đạp giữ chân, dùng dây thừng buộc hàm sắtĐòi hỏi kỹ năng kẹp đùi thăng bằng tuyệt đối và sự ăn ý mật thiết giữa chủ và ngựa
Thể thức đường đuaĐua trên mặt sân đất cát tại sân vận động trung tâm Bắc Hà qua các vòng đấu loại trực tiếpCự ly từ 1.500 đến 1.900 mét với những khúc cua gắt đầy kịch tính và bất ngờ

Màn tranh tài không yên cương tại lễ hội đua ngựa Bắc Hà

Điểm làm nên linh hồn độc bản của lễ hội đua ngựa Bắc Hà chính là lối cưỡi ngựa trần nguyên sơ của những người nông dân miền núi. Trên đường đua đất bụi tung mờ mịt, bản lĩnh dạn dày sương gió của con người và sức bền dẻo dai của loài ngựa vùng cao được phô diễn trọn vẹn qua từng vòng chạy.

Những kỵ sĩ chân đất điều khiển giống ngựa thồ bản địa bứt tốc trên đường đua Bắc Hà
Những kỵ sĩ chân đất điều khiển giống ngựa thồ bản địa bứt tốc trên đường đua Bắc Hà

Chân dung những kỵ sĩ chân đất và chiến mã bản địa

Những người trực tiếp cầm cương trên đường đua được mệnh danh là những kỵ sĩ chân đất, bởi phần lớn họ là những chàng trai nông dân quanh năm gắn bó với nương ngô, ruộng bậc thang tại Bắc Hà, Si Ma Cai, Bát Xát hoặc các huyện lân cận. Khi bước vào giải đấu, họ chỉ đội mũ bảo hộ đơn giản, mặc áo số thi đấu bên ngoài bộ trang phục lao động thường ngày, đi chân trần hoặc giày vải mềm để cảm nhận trực tiếp từng nhịp chuyển động của cơ lưng ngựa.

Đồng hành cùng các kỵ sĩ là giống ngựa thồ bản địa vùng núi phía Bắc vốn có vóc dáng thấp nhỏ nhưng sở hữu lồng ngực nở nang, bốn bắp chân săn chắc và bộ móng guốc cực kỳ cứng cáp. Trước ngày hội khoảng một đến hai tháng, những chú ngựa được chọn thi đấu sẽ được gia chủ giảm bớt việc thồ hàng nặng, chăm sóc bằng cỏ non tươi tốt nhất, ngô hạt nấu chín trộn trứng gà và tắm nước lá rừng thơm để đạt thể lực sung mãn nhất.

Kỹ thuật ghìm dây cương và bứt tốc trên đường đất

Nét khắc nghiệt và hấp dẫn bậc nhất của giải đấu nằm ở quy tắc đua ngựa không yên cương và hoàn toàn không sử dụng bàn đạp giữ chân như môn đua ngựa hiện đại. Trang bị duy nhất giúp kỵ sĩ điều khiển chiến mã chỉ là một chiếc hàm sắt buộc hai sợi dây thừng bện chắc chắn vòng qua cổ ngựa cùng một cành roi nhỏ bằng tre hoặc mây rừng.

Khi hiệu lệnh xuất phát vang lên trong các vòng đấu loại trực tiếp và vòng chung kết cự ly từ 1.500 mét đến 1.900 mét, các kỵ sĩ phải gồng chắc hai bắp đùi kẹp chặt vào sườn ngựa, thân trên rạp sát về phía bờm ngựa để giảm sức cản của gió. Ở những khúc cua gắt của đường đua hình bầu dục, khi ngựa phóng với vận tốc lên tới hàng chục ki lô mét mỗi giờ làm bụi đất tung trắng xóa, người cưỡi phải khéo léo nghiêng trọng tâm cơ thể và ghìm dây cương nhịp nhàng để chiến mã không bị văng ra khỏi làn chạy.

Khán giả vùng cao hào hứng cổ vũ các kỵ sĩ chân đất trên sân vận động trung tâm Bắc Hà
Khán giả vùng cao hào hứng cổ vũ các kỵ sĩ chân đất trên sân vận động trung tâm Bắc Hà
  • Sự gắn kết tâm đầu ý hợp giữa người và ngựa: Chủ nhân trực tiếp chăm sóc ngựa mỗi ngày nên chỉ cần vỗ nhẹ vào cổ là ngựa hiểu ý bứt tốc.
  • Những tình huống bất ngờ đầy tính dân dã: Đôi khi có chú ngựa thồ lạ lẫm trước biển người nên dừng lại ngơ ngác, mang tới tiếng cười ấm áp cho khán giả.
  • Không gian ẩm thực phiên chợ ngày hội: Khép lại vòng đua, du khách cùng thưởng thức thắng cố Bắc Hà, đĩa phở chua Bắc Hà ăn kèm tương ớt Mường Khương cay nồng.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội đua ngựa Bắc Hà

Vượt lên trên một cuộc tranh tài thể thao dân gian, lễ hội đua ngựa Bắc Hà là bảo tàng sống động lưu giữ tập quán văn hóa ngựa miền núi phía Bắc. Sự kiện góp phần bảo tồn nguồn gen ngựa quý và thắt chặt tình đoàn kết các dân tộc.

Dấu ấn Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị văn hóa độc đáo được trao truyền qua nhiều thế hệ, ngày 27 tháng 5 năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Lễ hội đua ngựa Bắc Hà vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng. Danh hiệu cao quý này khẳng định sức sống bền bỉ của một nét văn hóa bản địa giàu bản sắc nhân văn.

Việc tôn vinh di sản không chỉ khích lệ niềm tự hào của người nông dân vùng cao mà còn thúc đẩy bảo tồn đàn ngựa bản địa tại Lào Cai. Bên cạnh các xã trong huyện, ngày hội còn mở rộng giao lưu với các đoàn kỵ sĩ đến từ vùng Cao nguyên đá Đồng Văn, miền chợ phong lưu Khâu Vai hay dải cao nguyên đá Tủa Chùa.

Biểu tượng gắn kết cộng đồng các dân tộc Tây Bắc

Trong bức tranh văn hóa tổng thể của tỉnh Lào Cai, hình ảnh vó ngựa tung bụi mờ trên cao nguyên trắng cùng vẻ đẹp kỳ vĩ của danh thắng ruộng bậc thang Mù Cang Chải đã tạo nên sức hút đặc biệt cho miền đất biên cương giàu truyền thống. Thông qua những mùa giải nối tiếp nhau, tinh thần thượng võ vùng cao, lòng dũng cảm, sự trung thực và tình yêu thương loài vật của đồng bào các dân tộc thiểu số tiếp tục được bồi đắp và truyền lửa cho thế hệ trẻ.

Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng văn hóa truyền thống các dân tộc, chuyên trang Lào Cai NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa cung cấp hệ thống tư liệu chuẩn xác về các lễ hội và di sản bản địa. Giữa miền mây trắng và sắc đỏ mùa mận chín mỗi độ hạ về, lễ hội đua ngựa Bắc Hà mãi ngân vang khúc ca hùng tráng của những kỵ sĩ nông dân chân đất trên đỉnh trời Tây Bắc.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất