Lễ hội đền Thượng Lào Cai - Hào khí Đông A nơi ngã ba sông biên giới
NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Mỗi độ xuân về nơi ngã ba sông biên giới, lễ hội đền Thượng Lào Cai lại ngân vang tiếng trống khai hội hào hùng trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu linh thiêng. Không chỉ là dịp tưởng niệm vị anh hùng dân tộc kiệt xuất thời Trần, kỳ hội Rằm tháng Giêng còn là biểu tượng văn hóa khẳng định ý chí bảo vệ chủ quyền cương vực và khát vọng hòa bình bền vững nơi địa đầu Tổ quốc.
Mạch nguồn lịch sử giữ nước gắn liền với lễ hội đền Thượng Lào Cai
Sự ra đời và trường tồn của lễ hội đền Thượng Lào Cai bắt nguồn từ những trang sử chống ngoại xâm oanh liệt của dân tộc Đại Việt ở thế kỷ XIII. Qua hàng trăm năm lịch sử, ký ức về cuộc phòng thủ chiến lược nơi thượng nguồn sông Hồng vẫn luôn sống mãi trong tâm thức các thế hệ cư dân vùng biên.
Dấu ấn phòng thủ biên ải của Hưng Đạo Vương
Theo chính sử triều Trần và các tư liệu thần tích lưu giữ tại địa phương, vào năm Quý Mùi (1283) và trong suốt các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1288), Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã đặc biệt coi trọng vị trí chiến lược của cửa ải Lào Cai nơi hợp lưu hai dòng sông Hồng và sông Nậm Thi. Để chặn đứng mũi tiến công đường bộ và đường thủy của đối phương từ phương Bắc tràn xuống dọc thung lũng sông Hồng, vị thống帅 tối cao của quân dân nhà Trần đã trực tiếp chỉ huy đại quân lên trấn giữ biên thùy, bố trí hệ thống đồn trại phòng thủ trên ngọn núi Mai Lĩnh — địa danh gắn với truyền thuyết đài đốt lửa báo hiệu quân cơ nên còn được gọi là đồi Hỏa Hiệu. Chiến lược phòng ngự chủ động nơi cửa ngõ biên cương đã góp phần quan trọng làm suy yếu sinh lực đối phương trước khi đại quân nhà Trần lập nên những chiến công vang dội gắn liền với mạch nguồn linh thiêng tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc và vùng đất phát tích vương triều tại đền Trần Nam Định.
Lịch sử khởi dựng Thánh Trần Từ nơi biên viễn
Ghi nhớ công lao to lớn của vị danh tướng đã chỉ huy quân dân bảo vệ vững chắc miền biên ải, sau khi Hưng Đạo Đại Vương hóa thánh vào năm Canh Tý (1300), nhân dân địa phương đã lập miếu thờ ngài ngay trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu thuộc châu Thủy Vĩ xưa. Trải qua thời hậu Lê và các triều vua nhà Nguyễn, ngôi miếu cổ được trùng tu mở rộng thành ngôi đền uy nghiêm mang tên chữ là Thánh Trần Từ, tức đền Thượng Lào Cai ngày nay. Hằng năm, cứ vào dịp Rằm tháng Giêng — thời điểm đất trời giao hòa đầu xuân mới — cư dân các dân tộc vùng biên giới lại nô nức mở hội dâng hương tưởng niệm Đức Thánh Trần. Cùng với truyền thống phụng thờ danh tướng Hoàng Bảy ở phía nam tỉnh, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần tại đền Thượng đã tạo thành trục tâm linh hộ quốc an dân vững chắc dọc hành lang sông Hồng.
Không gian đồi Hỏa Hiệu và thời điểm mở lễ hội đền Thượng Lào Cai
Không gian tổ chức lễ hội đền Thượng Lào Cai sở hữu vị thế địa lý vô cùng đặc biệt khi nằm sát đường biên giới quốc gia, nơi hai dòng sông gặp nhau giữa lòng thành phố Lào Cai. Sự giao hòa giữa kiến trúc cổ kính, cổ thụ trăm năm và cảnh sắc sông núi tạo nên diện mạo độc bản cho mùa hội xuân vùng cao.
Địa thế ngã ba sông và cây đa di sản
Quần thể di tích đền Thượng tọa lạc trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu thuộc phường Lào Cai, thành phố Lào Cai, chỉ cách cột mốc biên giới và dòng sông Nậm Thi vài trăm mét. Từ sân đền nhìn xuống, dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa hòa cùng làn nước xanh trong của sông Nậm Thi tạo nên bức tranh sơn thủy kỳ vĩ nơi cửa ngõ giao thương quốc tế, kết nối mạch cảnh quan thiên nhiên từ dãy núi cao đỉnh Fansipan và rừng già Vườn quốc gia Hoàng Liên xuôi về đồng bằng. Điểm nhấn sinh thái và tâm linh nổi bật nhất trong khuôn viên di tích là gốc cây đa di sản Việt Nam có niên đại hàng trăm năm tuổi, bộ rễ phụ buông rủ uy nghi ôm trọn sườn đồi và tỏa bóng mát che phủ lối bậc đá dẫn lên cổng tam quan.

Khung thời gian mở hội xuân Rằm tháng Giêng
Theo lệ cổ truyền được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ, lễ hội đền Thượng Lào Cai diễn ra chính thức trong ba ngày, từ ngày 13 đến hết ngày 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm (tức dịp Tết Nguyên tiêu Rằm tháng Giêng). Đây là kỳ hội mở màn cho chuỗi hoạt động văn hóa mùa xuân trên toàn tỉnh Lào Cai, thu hút đông đảo đồng bào các dân tộc trong tỉnh cũng như cư dân vùng biên giới hai bên bờ sông cùng tham gia giao lưu văn hóa.
| Ngày hội âm lịch | Nhóm hoạt động trọng tâm | Không gian thực hành và nội dung nghi thức tiêu biểu |
|---|---|---|
| Ngày 13 tháng Giêng | Lễ cáo yết và khai mạc hội xuân | Làm lễ xin phép mở cửa đền, dựng nêu, khai mạc trưng bày văn hóa và các giải thể thao dân tộc |
| Ngày 14 tháng Giêng | Tế dân gian và giao lưu văn nghệ | Thực hành nghi thức tế nam quan, tế nữ quan tại sân đại bái và hội thi văn nghệ, trò chơi dân gian |
| Ngày 15 tháng Giêng | Đại lễ rước kiệu và dâng hương | Tổ chức lễ rước kiệu Đức Thánh Trần quanh phố phường biên giới, đọc chúc văn và dâng hương chính hội |
Hệ thống nghi lễ cổ truyền đặc sắc trong lễ hội đền Thượng Lào Cai
Sức sống văn hóa bền bỉ của lễ hội đền Thượng Lào Cai được thể hiện rõ nét qua sự kết hợp hài hòa giữa nghi thức phần lễ trang trọng theo chuẩn mực cổ truyền và phần hội xuân biên giới rộn ràng sắc màu các dân tộc Tây Bắc. Năm 2016, lễ hội đã chính thức được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nghi thức rước kiệu Đức Thánh Trần và tế lễ
Trọng tâm thiêng liêng nhất của kỳ hội diễn ra vào sáng ngày Rằm tháng Giêng với lễ rước kiệu Đức Thánh Trần quy mô lớn. Đoàn rước quy tụ hàng nghìn người gồm đội rước cờ thần, đội múa lân sư rồng, đội bát âm, đội kiệu bát cống sơn son thếp vàng rước linh vị Quốc công Tiết chế cùng các khối diễu hành đại diện cho cộng đồng các dân tộc Kinh, Tày, Giáy, Mông, Dao, Hà Nhì trên địa bàn tỉnh. Từ dưới chân đồi, đoàn kiệu uy nghiêm tiến bước qua các trục đường trung tâm rồi ngược theo những bậc đá cổ dưới tán cây đa di sản Việt Nam để tiến qua cổng tam quan lên sân chầu. Tại không gian chính điện, nghi thức tế dân gian được thực hành bài bản theo đúng cổ lệ với lễ dâng hương hoa, trà quả và các phẩm vật địa phương tinh tuyển như cốm nếp, bánh chưng gù làm từ hạt gạo Séng Cù Lào Cai và hương trầm chế biến từ vỏ quế Văn Yên Yên Bái. Bài chúc văn âm vang giữa đỉnh đồi Hỏa Hiệu khắc họa hào khí Đông A bất diệt và cầu nguyện cho biên cương thanh bình, muôn dân ấm no.
- Lễ cáo yết và tế dân gian cổ truyền: Thực hiện đầy đủ các tuần hiến tửu, dâng hương và đọc chúc văn tôn vinh công đức Hưng Đạo Đại Vương.
- Lễ rước kiệu Đức Thánh Trần: Đoàn kiệu bát cống cùng cờ hội ngũ sắc diễu hành qua các tuyến phố biên giới và tiến lên đồi Hỏa Hiệu.
- Không gian văn hóa thư pháp và khai bút: Tôn vinh truyền thống hiếu học, trọng đạo lý và tinh thần văn võ song toàn của dân tộc Việt Nam.
- Trò chơi dân gian và thể thao vùng cao: Tổ chức thi đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, đi cà kheo, đánh đu và ném còn thu hút đông đảo thanh niên các dân tộc.
Sắc màu hội xuân biên giới và giao lưu bản địa
Sau phần nghi lễ trang nghiêm trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu, không gian dưới chân đền và khu vực quảng trường ven sông Hồng bừng lên sức sống sôi động của hội xuân biên giới. Tại đây, đồng bào các dân tộc từ vùng núi Bát Xát, Sa Pa cho tới vùng cao nguyên trắng Bắc Hà và lưu vực hồ Thác Bà cùng hội tụ để trình diễn những làn điệu dân ca, múa khèn Mông, múa quạt người Giáy, múa chuông người Dao và hát Then đàn tính người Tày. Các gian trưng bày văn hóa truyền thống tái hiện sinh động nếp nhà sàn, nghề thủ công bản địa, kết hợp cùng hội báo xuân, đêm thơ Nguyên tiêu và chương trình giao lưu văn nghệ hữu nghị qua biên giới, tạo nên bầu không khí đoàn kết, cởi mở và giàu bản sắc.

Ý nghĩa văn hiến trường tồn của lễ hội đền Thượng Lào Cai
Vượt qua khuôn khổ của một kỳ hội xuân địa phương, lễ hội đền Thượng Lào Cai mang tầm vóc của một biểu tượng văn hóa quốc gia nơi cửa ngõ Tây Bắc. Sự kiện kết nối quá khứ hào hùng của cha ông với nhịp sống hội nhập năng động của một đô thị biên cương hiện đại.
Cột mốc văn hóa tâm linh nơi địa đầu Tổ quốc
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, mỗi ngôi đền thờ các bậc anh hùng giữ nước nơi biên giới đều đóng vai trò như một cột mốc văn hóa tâm linh trường tồn cùng tuế nguyệt. Giữa nơi ngã ba sông Hồng và sông Nậm Thi, tiếng chuông, tiếng trống hội đền Thượng vang lên mỗi dịp Rằm tháng Giêng là lời khẳng định đanh thép về truyền thống dựng nước đi đôi với giữ nước từ thời đại nhà Trần đến nay. Tư tưởng quân sự lấy nhân nghĩa thắng hung tàn, lấy khoan thư sức dân làm kế sâu rễ bền gốc của Hưng Đạo Đại Vương được truyền tải trọn vẹn qua từng nghi thức lễ hội, bồi đắp lòng tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm của mỗi người dân trong việc gìn giữ biên cương hòa bình, hữu nghị.
Phát huy giá trị di sản trong đời sống mới
Ngày nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội luôn được tỉnh Lào Cai triển khai theo hướng giữ trọn hồn cốt nghi lễ cổ truyền đồng thời mở rộng không gian giao lưu văn hóa cộng đồng lành mạnh. Công tác tổ chức chú trọng tôn tạo cảnh quan cây đa di sản Việt Nam, bảo vệ kiến trúc cổ trên đồi Hỏa Hiệu và chuẩn hóa các nghi thức rước kiệu, tế lễ, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng thương mại hóa hay biến tướng tâm linh. Những giá trị lịch sử và tư liệu văn hiến của kỳ hội xuân biên giới này luôn được cập nhật đầy đủ trên chuyên trang Lào Cai NSSC nhằm lan tỏa sâu rộng bản sắc văn hóa truyền thống của vùng đất biên cương tới cộng đồng trong và ngoài nước.
Với bề dày lịch sử hơn bảy thế kỷ gắn liền với hào khí Đông A, lễ hội đền Thượng Lào Cai mãi là niềm tự hào thiêng liêng của nhân dân các dân tộc vùng thượng nguồn sông Hồng, thắp sáng ngọn lửa yêu nước và khát vọng thái bình muôn thuở.
NSSC Lào Cai
laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lào Cai.
Bài liên quan
Lễ hội đền Đông Cuông - Cội nguồn thờ Mẫu Thượng Ngàn bên sông Hồng
Khám phá lễ hội đền Đông Cuông tại Văn Yên vào ngày Mão đầu tháng Giêng với nghi thức rước Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn qua sông Hồng và lễ cúng cổ truyền người Tày.
Quế Văn Yên Yên Bái - Tinh hoa vàng xanh thơm nồng của đại ngàn người Dao Đỏ
Quế Văn Yên Yên Bái kết tinh từ thổ nhưỡng hữu ngạn sông Hồng và tri thức canh tác của người Dao Đỏ, nổi bật với vỏ quế dày giàu tinh dầu thơm nồng bậc nhất.
Chè Shan tuyết Suối Giàng - Tinh hoa búp trà cổ thụ giữa tầng mây Tây Bắc
Chè Shan tuyết Suối Giàng kết tinh từ quần thể cây chè Di sản Việt Nam hàng trăm năm tuổi trên đỉnh núi Văn Chấn, nổi bật với búp trà trắng tuyết và hậu vị ngọt sâu.



