Hồ Thác Bà - Biển hồ ngọc bích kỳ vĩ trên dòng sông Chảy
NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 19 phút đọc

Nằm trải dài qua địa phận hai huyện Yên Bình và Lục Yên dọc theo lưu vực thượng nguồn sông Chảy, hồ Thác Bà là một trong ba hồ nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam được hình thành từ công trình thủy điện đầu tiên của miền Bắc. Quần thể di tích danh thắng quốc gia này kết tinh hài hòa giữa cấu trúc địa chất karst cổ đại, hệ sinh thái thủy sinh trù phú và không gian văn hóa lâu đời của cư dân Tày, Nùng, Dao, Cao Lan.
Vị trí địa lý và lịch sử kiến tạo hồ Thác Bà
Không gian địa lý của hồ Thác Bà trải rộng trên diện tích lưu vực tự nhiên rộng lớn ở phía đông nam vùng núi Tây Bắc và trung du Bắc Bộ. Sự ra đời của biển hồ nhân tạo này gắn liền với quá trình biến đổi địa mạo thung lũng sông Chảy và dấu mốc lịch sử xây dựng công trình công nghiệp năng lượng đầu tiên của đất nước.
Địa thế lưu vực sông Chảy và thung lũng đá vôi
Về mặt tọa độ địa lý, hồ Thác Bà nằm trải dài trên địa bàn hai huyện Yên Bình và Lục Yên, cách trung tâm đô thị Yên Bái khoảng 20 km về phía đông bắc. Tổng diện tích vùng hồ đạt khoảng 23.400 ha, trong đó diện tích mặt nước chiếm tới 19.050 ha với chiều dài theo hướng bắc - nam đạt gần 80 km và chiều rộng trung bình từ 8 đến 10 km. Trước khi tích nước thành hồ chứa, khu vực này vốn là một thung lũng kiến tạo hẹp chạy dọc hạ lưu dòng sông Chảy, bao bọc bởi các dãy núi đá vôi và núi đất cổ cao từ 300 đến 800 mét.
Theo các khảo cứu địa chất khu vực, nền đá gốc của lưu vực hồ Thác Bà được hình thành qua các chu kỳ vận động kiến tạo Cổ sinh và Trung sinh kéo dài hàng trăm triệu năm. Dòng sông Chảy bắt nguồn từ khối núi Tây Côn Lĩnh chảy theo hướng tây bắc - đông nam qua địa tầng đá biến chất và đá vôi Lục Yên, tạo nên những hẻm vực sâu cùng hàng loạt ghềnh thác hiểm trở. Trong lịch sử giao thông đường thủy cổ truyền, đoạn sông qua thị trấn Thác Bà xưa kia nổi tiếng với hàng trăm ghềnh đá ngầm liên tiếp, nơi dòng nước xiết đổ qua các bậc đá granit và đá vôi tạo thành âm thanh vang động núi rừng, hình thành nên địa danh Thác Bà trong tâm thức dân gian.
Sự giao thoa giữa địa hình núi đá vôi karst ở phía bắc thuộc huyện Lục Yên và địa hình đồi bát úp lượn sóng ở phía nam thuộc huyện Yên Bình đã tạo nên cấu trúc lòng chảo tự nhiên kín đáo. Khi mực nước dâng cao từ 46 đến 58 mét sau khi đắp đập ngăn sông, toàn bộ hệ thống thung lũng thấp trũng bị ngập nước, trong khi các đỉnh đồi đất đỏ bazan và các khối núi đá vôi nhô cao trở thành hơn 1.331 hòn đảo lớn nhỏ đan cài trên mặt nước.
| Thông số tự nhiên và quy mô | Dữ liệu khảo sát tại hồ Thác Bà | Ý nghĩa địa lý và sinh thái |
|---|---|---|
| Tổng diện tích toàn vùng hồ | Khoảng 23.400 ha | Một trong ba hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam |
| Diện tích mặt nước thường xuyên | Khoảng 19.050 ha | Điều hòa vi khí hậu cho toàn vùng trung du |
| Chiều dài mặt nước theo trục chính | Khoảng 80 km | Trải dài qua địa phận huyện Yên Bình và Lục Yên |
| Số lượng đảo đất và đảo đá vôi | Hơn 1.331 hòn đảo lớn nhỏ | Tạo lập cảnh quan vịnh đảo trên núi độc đáo |
| Dung tích chứa nước thiết kế | Từ 2,49 đến 2,9 tỷ mét khối | Cắt lũ hạ du sông Hồng và cung cấp nước ngọt |
| Độ sâu mực nước trung bình | Từ 15 đến 25 mét, nơi sâu nhất trên 40 mét | Môi trường lý tưởng cho hệ thủy sinh nước ngọt |
Dấu ấn xây dựng công trình Thủy điện Thác Bà
Lịch sử hình thành diện mạo hồ Thác Bà hiện đại gắn liền mật thiết với quá trình khảo sát, thiết kế và thi công công trình Thủy điện Thác Bà — đứa con đầu lòng của ngành thủy điện Việt Nam. Ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ đã đặc biệt quan tâm đến việc quy hoạch nguồn điện năng phục vụ kiến thiết đất nước, đồng thời trị thủy dòng sông Chảy vốn thường xuyên gây ngập lụt cho vùng đồng bằng Bắc Bộ. Từ năm 1959, đoàn chuyên gia Liên Xô phối hợp cùng các kỹ sư thủy lợi Việt Nam đã tiến hành khoan thăm dò địa chất tại hẻm núi Thác Bà và xác lập phương án đắp đập ngăn sông.
Ngày 19 tháng 8 năm 1964, công trình Thủy điện Thác Bà chính thức được khởi công xây dựng. Hàng vạn cán bộ, kỹ sư, công nhân kỹ thuật từ khắp các địa phương cùng đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Nùng, Cao Lan tại hai huyện Yên Bình và Lục Yên đã tự nguyện di dời hàng chục ngôi làng ở vùng lòng chảo thấp lên các sườn đồi cao để nhường đất cho công trình thế kỷ. Sau hơn bảy năm lao động bền bỉ vượt qua muôn vàn thử thách của chiến tranh, ngày 5 tháng 10 năm 1971, tổ máy đầu tiên đã chính thức hòa lưới điện quốc gia.
Hệ thống đập chính dài 657 mét cùng chuỗi đập phụ nối liền các quả đồi quanh lưu vực đã chặn đứng dòng chảy hung dữ của sông Chảy, tích tụ khối nước gần 3 tỷ mét khối để hình thành nên hồ Thác Bà rộng lớn. Trong truyền thống đấu tranh bảo vệ quê hương trên dải đất này, tinh thần đoàn kết bất khuất từng được hun đúc qua tấm gương người anh hùng dân tộc Dao Bàn Văn Ngân trong kháng chiến chống Pháp lại tiếp tục tỏa sáng trong công cuộc xây dựng công trình đại thủy nông và thủy điện thời đại mới.

Đặc điểm thủy văn và hệ sinh thái hồ Thác Bà
Nhờ sự kết hợp giữa diện tích mặt nước rộng gần hai vạn héc-ta và thảm rừng nhiệt đới bao phủ trên hàng nghìn đảo đất, hồ Thác Bà sở hữu chế độ thủy văn ổn định cùng một hệ sinh thái bán ngập nước vô cùng trù phú. Toàn bộ vùng lòng hồ vận hành như một cỗ máy điều hòa tự nhiên khổng lồ, tạo nên tiểu khí hậu mát mẻ và bảo tồn nguồn gen động thực vật quý hiếm.
Quần thể hơn một nghìn ba trăm đảo xanh kỳ vĩ
Nét đặc trưng nổi bật nhất trong cấu trúc cảnh quan của hồ Thác Bà là sự hiện diện của hơn 1.331 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô trên mặt nước phẳng lặng như gương. Phần lớn hệ thống đảo trong lòng hồ là những quả đồi đất đỏ vàng có đỉnh tròn thoải, xen kẽ với những dãy đảo đá vôi karst sừng sững ở khu vực thượng lưu thuộc địa phận huyện Lục Yên. Khi nhìn từ trên cao, hàng nghìn hòn đảo xanh thẫm xếp lớp nối tiếp nhau chạy dài tới tận chân trời, tạo nên những luồng lạch uốn lượn như mê cung thủy đạo giữa đại ngàn.
Chế độ thủy văn của hồ chia thành hai mùa rõ rệt theo nhịp điệu tự nhiên của lưu vực sông Chảy. Vào mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 hằng năm, lượng nước từ thượng nguồn đổ về dồi dào làm mực nước dâng cao, mở rộng không gian mặt nước mênh mông nối liền các eo vịnh. Bước sang mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mực nước rút dần để lộ ra những viền đất vàng óng ánh bao quanh chân các hòn đảo xanh rì, tạo nên sự tương phản màu sắc hài hòa giữa sắc xanh ngọc bích của làn nước và màu xanh thẫm của rừng cây nhiệt đới. Nhờ diện tích mặt nước lớn, nhiệt độ không khí tại khu vực hồ Thác Bà luôn thấp hơn vùng đô thị lân cận từ 2 đến 4 độ C vào mùa hè và ấm áp hơn vào mùa đông.
Đa dạng sinh học rừng phòng hộ và thủy sinh
Bao quanh lưu vực hồ Thác Bà và phủ kín trên hơn một nghìn hòn đảo là hệ thống rừng phòng hộ đầu nguồn cùng các thảm thực vật thứ sinh đa dạng. Trên các đảo đất vùng Yên Bình, thảm thực vật phát triển mạnh mẽ với các loài cây gỗ bản địa như lim xẹt, lát hoa, trám trắng, trám đen, sấu cổ thụ đan xen cùng các khu rừng trồng keo, bạch đàn, mỡ và quế xanh tốt. Trong khi đó, tại khu vực các dãy núi đá vôi vùng Mông Sơn, Lục Yên ở phía bắc lòng hồ, hệ thực vật trên núi đá vôi vẫn bảo tồn được nhiều loài cây gỗ quý như nghiến, trai lý, đinh hương cùng hàng trăm loài phong lan rừng và thảo dược tự nhiên.
Dưới làn nước sâu trong vắt của hồ Thác Bà là một hệ sinh thái thủy sinh nước ngọt phong phú với hàng trăm loài thực vật phù du, động vật đáy và các loài cá bản địa quý hiếm. Do lòng hồ nguyên là lưu vực dòng sông Chảy có nhiều ghềnh đá và hang hốc ngầm dưới đáy nước, nơi đây trở thành môi trường cư trú lý tưởng của các loài cá nước ngọt có giá trị sinh học cao như cá lăng chấm, cá chiên sông, cá ngạnh, cá trắm đen, cá chép gù, cá mương, cá bống và tôm sông tự nhiên. Sự trù phú của nguồn lợi thủy sản cùng thảm rừng rậm rạp trên các đảo biệt lập còn thu hút nhiều loài chim nước như cò trắng, vạc, diệc xám, le le, vịt trời và bói cá về làm tổ.
- Hệ thực vật trên đảo đá và đảo đất: Quy tụ hàng trăm loài thực vật bậc cao thuộc các họ Dầu, họ Đậu, họ Xoan, họ Lan cùng hệ thống cây gỗ bản địa giữ đất chống xói mòn bờ hồ.
- Hệ động vật thủy sinh bản địa: Bảo tồn hơn 80 loài cá nước ngọt đặc hữu của lưu vực sông Chảy, nổi bật với nhóm cá da trơn ưa nước chảy xiết ở thượng nguồn và nhóm cá tầng đáy ở vùng nước sâu.
- Hệ chim nước và thú nhỏ trên đảo: Nơi cư trú an toàn của các đàn cò, vạc, diệc, chim cu gáy, sóc bụng đỏ, chồn bạc má và các loài lưỡng cư, bò sát đặc trưng vùng trung du miền núi.
Hệ thống hang động và thắng cảnh quanh hồ Thác Bà
Bên cạnh vẻ đẹp khoáng đạt của mặt nước và đảo xanh, hồ Thác Bà còn ẩn chứa một hệ thống di sản địa chất kỳ thú nằm sâu trong lòng các dãy núi đá vôi cùng những ngọn núi cao gắn liền với truyền thuyết lịch sử. Sự bào mòn của dòng nước ngầm qua hàng triệu năm đã kiến tạo nên những cung điện thạch nhũ tráng lệ và các thắng cảnh tâm linh cổ kính dọc hai bờ sông.
Vẻ đẹp nhũ đá trong động Thủy Tiên và Xuân Long
Nằm ẩn mình trong lòng dãy núi đá vôi dài khoảng 100 ha giữa lòng hồ Thác Bà thuộc địa phận xã Mông Sơn, động Thủy Tiên Thác Bà là một trong những kỳ quan karst tiêu biểu nhất của quần thể danh thắng. Cửa động Thủy Tiên nằm ở lưng chừng sườn núi đá vôi cách mặt nước hồ khoảng 70 bước chân leo qua các bậc đá tự nhiên ẩn dưới tán cây cổ thụ. Khi bước qua cửa động nhỏ hẹp, một không gian vòm đá rộng lớn mở ra dài hàng trăm mét ăn sâu vào lòng núi, nơi nhiệt độ luôn giữ mức mát lạnh quanh năm.
Bên trong động Thủy Tiên, quá trình kết tủa canxi cacbonat qua hàng triệu năm đã tạo nên hàng vạn khối thạch nhũ, măng đá và cột đá với muôn hình vạn trạng lấp lánh dưới ánh sáng. Nhiều khối nhũ đá rủ xuống từ vòm trần cao vút kết hợp với măng đá mọc lên từ nền động tạo thành hình tượng bàn cờ tiên, suối tóc nàng tiên, tòa sen cổ hay dàn đàn đá tự nhiên phát ra âm thanh ngân vang. Trong tâm thức dân gian của cư dân vùng hồ, tên gọi động Thủy Tiên bắt nguồn từ truyền thuyết về chín nàng tiên trên thượng giới say mê cảnh sắc non nước xanh trong của dòng sông Chảy nên đã chọn hang đá kín đáo giữa hồ làm nơi dạo chơi.
Cách động Thủy Tiên không xa về phía tây bắc là động Xuân Long nằm ẩn sâu trong vách núi đá dựng đứng thuộc khu vực cảng Hương Lý đi lên. Cửa động Xuân Long nằm ở độ cao khoảng 30 mét so với mặt nước hồ, bên trong mở rộng thành nhiều ngăn thông nhau với những dải rèm đá trắng ngần, các khối thạch nhũ mang dáng vẻ rồng bay, phượng múa, tượng Phật tọa thiền cùng những giếng nước ngầm trong vắt. Cùng với động Cắc Cớ và hang Bạch Xà trên dãy núi Hoàng Thi, cụm động Thủy Tiên và động Xuân Long tạo thành một bảo tàng địa chất hang động sống động ngay giữa lòng biển hồ.

Đỉnh núi Cao Biền và không gian tâm linh cổ kính
Bao bọc phía đông của hồ Thác Bà là dãy núi Cao Biền hùng vĩ — ngọn núi cao nhất và dài nhất trong quần thể danh thắng vùng hồ với đỉnh cao vượt trên 600 mét so với mực nước biển. Sườn núi Cao Biền trải dài hàng chục ki-lô-mét dọc theo bờ hồ thuộc huyện Yên Bình, đóng vai trò như một bức trường thành tự nhiên chắn gió mùa đông bắc và giữ nước cho hàng chục khe suối đổ vào lòng hồ. Từ trên đỉnh núi Cao Biền phóng tầm mắt ra bốn phía, toàn bộ bức tranh thủy mặc của hơn một nghìn ba trăm hòn đảo xanh nổi bật trên mặt nước bao la hiện lên trọn vẹn.
Lưu vực hồ Thác Bà và dòng sông Chảy còn là chiếc nôi của những di tích lịch sử, khảo cổ và tín ngưỡng tâm linh có niên đại hàng thiên niên kỷ. Nằm trên sườn đồi bên bờ tả ngạn sông Chảy ngay phía dưới đập thủy điện là ngôi đền Thác Bà cổ kính gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Thoải — vị thánh mẫu cai quản miền sông nước trong hệ thống Tam Tứ Phủ của người Việt. Ngôi đền có lịch sử hàng trăm năm tuổi, tương truyền được lập nên để thờ công chúa Minh Đạt thời Hùng Vương thứ mười tám, người đã có công dạy dân khai khẩn ruộng nương và trị thủy ghềnh thác.
Đi ngược dòng sông Chảy lên phía thượng lưu vùng hồ thuộc địa phận huyện Lục Yên, mạch nguồn lịch sử văn hóa của vùng đất này còn kết nối trực tiếp với quần thể đền Đại Cại và khu di chỉ khảo cổ Hắc Y Đại Cại. Các cuộc khai quật khảo cổ học tại vùng Hắc Y - Đại Cại đã phát hiện hàng loạt hiện vật gốm sứ, gạch ngói trang trí hoa văn cúc dây, tháp đất nung và di tích kiến trúc Phật giáo thời Lý - Trần cùng thành lũy cổ thời Lê sơ.
| Hạng mục thắng cảnh và di tích | Vị trí địa lý trong quần thể hồ Thác Bà | Đặc trưng địa chất, lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Động Thủy Tiên | Đảo đá vôi xã Mông Sơn, huyện Yên Bình | Hệ thống nhũ đá lấp lánh gắn với truyền thuyết chín nàng tiên |
| Động Xuân Long | Vách núi đá vôi phía bắc lòng hồ | Hang động karst nhiều ngăn với thạch nhũ hình rồng phượng |
| Núi Cao Biền | Bờ đông lòng hồ thuộc huyện Yên Bình | Đỉnh núi cao nhất vùng hồ, điểm quan sát toàn cảnh hơn 1.300 đảo |
| Đền Thác Bà | Bờ tả ngạn sông Chảy phía hạ lưu đập | Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia thờ Mẫu Thoải miền sông nước |
| Cụm đảo Mông Sơn - Lục Yên | Phía bắc thượng lưu vùng hồ | Quần thể đảo đá vôi tiếp giáp vùng đá quý và khảo cổ cổ đại |
Giá trị bảo tồn và bản sắc văn hóa hồ Thác Bà
Trải qua hơn nửa thế kỷ kể từ ngày dòng sông Chảy tích nước tạo hồ, hồ Thác Bà không chỉ khẳng định vị thế là một công trình thủy lợi - năng lượng trọng điểm mà còn trở thành một không gian bảo tồn di sản văn hóa tộc người đặc sắc. Với những giá trị nổi bật về cảnh quan thiên nhiên và lịch sử, năm 1996, quần thể thắng cảnh này đã chính thức được xếp hạng là di tích danh thắng quốc gia.
Đời sống văn hóa của cư dân Tày, Dao và Cao Lan
Bao quanh các eo vịnh và sườn đảo ven hồ Thác Bà là hệ thống bản làng trù phú của hơn mười hai dân tộc anh em cùng chung sống, trong đó đông đảo và lâu đời nhất là cộng đồng người Tày, người Dao, người Nùng và người Cao Lan. Khi lòng chảo sông Chảy ngập nước để xây dựng hồ chứa vào cuối thập niên 1960, cư dân các bản làng cổ như Ngòi Tu (xã Vũ Linh), Khả Lĩnh (xã Đại Minh), Mông Sơn, Phúc An đã thích ứng linh hoạt với môi trường sinh thái mới, kết hợp lâm nghiệp trên đảo và văn hóa ngư nghiệp mặt nước.
Tại các bản làng ven hồ, kiến trúc nhà sàn gỗ lợp lá cọ truyền thống của người Tày và người Cao Lan vẫn được gìn giữ nguyên vẹn dưới những tán rừng cọ, rừng quế và những vườn bưởi Đại Minh cổ thụ. Nét văn hóa bản địa độc đáo gắn liền với sinh kế trên hồ Thác Bà là kỹ thuật đánh bắt cá bằng rọ tôm đan tre và phương thức đánh cá truyền thống bằng đèn măng-xông hoặc gõ mõ gỗ trên thuyền độc mộc vào ban đêm.
Trong đời sống tinh thần của cư dân ven hồ Thác Bà, kho tàng văn nghệ dân gian luôn được trao truyền qua nhiều thế hệ. Người Tày ở vùng hồ Mông Sơn, Xuân Lai, Yên Bình lưu giữ nguyên vẹn di sản Thực hành Then của người Tày Nùng Thái với tiếng đàn tính tẩu ngân nga bên bếp lửa nhà sàn trong các dịp lễ cầu an, cầu mùa. Cộng đồng người Cao Lan ở xã Vũ Linh tự hào với điệu múa Chim Gâu, múa Xúc Tép và những làn điệu hát Sình Ca giao duyên mượt mà. Ở phía bắc lòng hồ thuộc địa bàn Lục Yên, mạch văn hóa bản địa còn giao thoa trực tiếp với nghề chế tác đá quý Lục Yên nổi tiếng từ nguồn khoáng sản tự nhiên trong các dải đá vôi biến chất.
Định hướng bảo tồn di sản sinh thái bền vững
Đứng trước yêu cầu bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát huy giá trị danh thắng trong giai đoạn mới, công tác bảo tồn hệ sinh thái hồ Thác Bà đang được triển khai đồng bộ theo hướng phát triển bền vững. Quy hoạch tổng thể phát triển Khu du lịch quốc gia hồ Thác Bà tầm nhìn đến năm 2040 đã xác lập nguyên tắc cốt lõi là bảo vệ nghiêm ngặt diện tích mặt nước, hệ thống rừng phòng hộ trên hơn 1.300 đảo và chất lượng nguồn nước ngọt của lưu vực sông Chảy.
Các chương trình kiểm soát nguồn nước, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và thả bổ sung cá giống bản địa xuống lòng hồ được thực hiện định kỳ hằng năm nhằm phục hồi trữ lượng thủy sinh. Song song với việc bảo vệ đa dạng sinh học và các di tích địa chất như động Thủy Tiên, động Xuân Long và núi Cao Biền, chính quyền địa phương cùng cộng đồng cư dân bản địa đặc biệt chú trọng bảo tồn không gian kiến trúc nhà sàn cổ, phục dựng lễ hội truyền thống tại đền Thác Bà và số hóa tư liệu di sản phi vật thể. Trên hành trình gìn giữ và lan tỏa hệ giá trị di sản thiên nhiên vùng trung du và miền núi phía Bắc, chuyên trang Lào Cai NSSC đóng vai trò là cầu nối tri thức bách khoa, cung cấp hệ thống dữ liệu chuẩn xác về lịch sử, địa chất và văn hóa bản địa của vùng đất giàu truyền thống.
Sự hòa quyện kỳ diệu giữa công trình trí tuệ của con người thời đại mới và vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên hàng triệu năm tuổi đã làm nên sức sống vượt thời gian cho hồ Thác Bà. Giữa mênh mông sóng nước xanh ngọc bích soi bóng hàng nghìn hòn đảo trù phú và những vòm hang thạch nhũ huyền ảo, quần thể di tích danh thắng quốc gia hồ Thác Bà mãi là biểu tượng rực rỡ của bản lĩnh chinh phục thiên nhiên, ý thức bảo tồn sinh thái và chiều sâu văn hóa đa sắc màu nơi thượng nguồn sông Chảy.
NSSC Lào Cai
laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lào Cai.
Bài liên quan
Suối Giàng Văn Chấn - Đỉnh núi mây mù và rừng chè Shan tuyết cổ thụ trăm năm
Suối Giàng Văn Chấn nằm ở độ cao gần 1.400 mét trên sườn dãy Hoàng Liên Sơn, nổi tiếng với rừng chè Shan tuyết cổ thụ trăm năm tuổi và văn hóa người Mông bản địa.
Đền Thượng Lào Cai - Dấu ấn Thánh Trần Từ uy nghiêm nơi địa đầu Tổ quốc
Đền Thượng Lào Cai tọa lạc trên đồi Hỏa Hiệu bên ngã ba sông Hồng và Nậm Thi, là di tích quốc gia thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Đền Bảo Hà - Ngôi đền thiêng thờ Thần vệ quốc bên bờ sông Hồng
Đền Bảo Hà là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia dưới chân đồi Cấm bên tả ngạn sông Hồng, nơi phụng thờ danh tướng Hoàng Bảy có công trấn giữ biên cương.



