Lễ hội đền Bảo Hà - Di sản tâm linh tri ân Thần Vệ Quốc bên sông Hồng
NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa khung cảnh sơn thủy hữu tình dưới chân đồi Cấm bên dòng Thao Giang cuộn chảy, lễ hội đền Bảo Hà từ lâu đã trở thành điểm tựa tâm linh thiêng liêng của đồng bào các dân tộc vùng thượng lưu sông Hồng. Được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, kỳ hội mùa thu hằng năm tái hiện hào khí trấn giữ biên thùy và đạo lý tri ân tiền nhân sâu sắc.
Cội nguồn lịch sử và công đức tiền nhân trong lễ hội đền Bảo Hà
Mạch nguồn hình thành lễ hội đền Bảo Hà gắn liền với lịch sử đấu tranh bảo vệ vùng biên viễn phía Bắc vào cuối thời Hậu Lê, niên hiệu Cảnh Hưng (1740 - 1786). Sự kiện văn hóa trọng đại này là lời tri ân thành kính của muôn dân trước công lao dẹp giặc an dân của bậc danh tướng từng trấn thủ vùng đất Bảo Hà và Khau Bàn.
Chiến công trấn giữ biên ải Khau Bàn Bảo Hà
Theo sử liệu địa phương và thần tích lưu truyền tại vùng sông Chảy - sông Hồng, vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, khắp vùng Quy Hóa gồm châu Thủy Vĩ và châu Văn Bàn liên tục bị các toán giặc phương Bắc tràn sang cướp bóc, tàn phá bản làng. Trước tình thế nguy cấp nơi phên dậu, triều đình nhà Lê đã cử danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy — nhân vật lịch sử được nhân dân tôn kính gọi là Hoàng Bảy — dẫn đại quân ngược dòng sông Hồng lên trấn thủ miền biên ải. Tại vùng đất hiểm yếu từ ải Khau Bàn tới bến Bảo Hà, ông đã chiêu tập thổ ty, hào mục cùng trai tráng các dân tộc Tày, Dao, Mông, Nùng hợp sức đắp lũy, rèn vũ khí và tổ chức nhiều trận đánh giải phóng châu Văn Bàn, châu Thủy Vĩ. Trong một trận quyết chiến không cân sức bên bờ sông Hồng vào ngày 17 tháng 7 âm lịch, vị tướng quân đã anh dũng hy sinh, thi thể trôi theo dòng nước và dạt vào bến Bảo Hà dưới chân đồi Cấm.
Sự suy tôn Thần Vệ Quốc trong tâm thức dân gian
Cảm phục khí tiết trung liệt của vị danh tướng xả thân vì bình yên bờ cõi, nhân dân các dân tộc trong vùng đã vớt thi hài ông lên an táng và lập ngôi miếu nhỏ phụng thờ ngay dưới chân đồi Cấm nhìn ra bến sông Hồng. Các triều đại phong kiến về sau, từ vua Lê Hiển Tông đến các vua triều Nguyễn như Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, đều ban sắc phong tôn vinh ông là Thần Vệ Quốc với mỹ tự Trấn An Hiển Liệt. Trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, ngài còn được hóa thân vào hệ thống Tam phủ, Tứ phủ với danh hiệu Quan Hoàng Bảy — vị thánh hoàng uy nghiêm ngự nơi miền sơn cước Lào Cai, có mối liên kết tâm linh mật thiết với hệ thống di sản thờ Mẫu tại Khu di tích Phủ Dầy và truyền thống võ công hiển hách tại đền Trần Nam Định. Ngày 17 tháng 7 âm lịch hằng năm, tức ngày hóa của danh tướng, được cộng đồng cư dân chọn làm ngày chính hội để tưởng nhớ ân đức của bậc tiền nhân giữ nước.
Không gian di tích đền Bảo Hà và thời gian mở hội cổ truyền
Không gian thực hành lễ hội đền Bảo Hà trải rộng trên toàn bộ khuôn viên quần thể di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia tại xã Bảo Hà, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai. Địa thế lưng tựa núi vững chãi, mặt hướng dòng sông lớn tạo nên trường khí trang nghiêm cho các hoạt động tín ngưỡng kéo dài suốt những tháng mùa xuân và mùa thu.
Địa thế phong thủy dưới chân đồi Cấm ven sông
Trọng tâm của toàn bộ kỳ hội là quần thể đền Bảo Hà tọa lạc ở thế đất đầu rồng dưới chân đồi Cấm, phía trước là dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa uốn lượn, phía bên kia sông là bến đò cổ gắn với đền Cô Tân An. Nếu như phía tây bắc của tỉnh tự hào với sườn núi hùng vĩ của đỉnh Fansipan và hệ sinh thái rừng già tại Vườn quốc gia Hoàng Liên, thì cửa ngõ phía nam Bảo Yên lại hội tụ linh khí sông núi tại dải đất Bảo Hà. Kiến trúc ngôi đền được quy hoạch hài hòa theo lối nội công ngoại quốc truyền thống với cổng tam quan uy nghi, sân chầu lát đá rộng rãi, nhà khách, tòa đại bái, cung trung, cung cấm cùng phủ Chúa Sơn Trang và lầu Cô, lầu Cậu. Dọc theo triền sông Hồng xuôi về phía hạ lưu hướng tới vùng hồ Thác Bà, cảnh quan cây cổ thụ rợp bóng quanh ngôi đền cổ tạo nên bức bình phong thiên nhiên trầm mặc, tách biệt hẳn sự ồn ào phố thị để giữ trọn vẻ tôn nghiêm cho không gian hành lễ.

Chu kỳ lễ tiết và ngày chính hội tháng Bảy
Mặc dù du khách và nhân dân địa phương thường về dâng hương tại đền quanh năm, đặc biệt là dịp đầu xuân năm mới, nhưng chu kỳ lễ tiết cổ truyền tại Bảo Hà được phân định rất chặt chẽ theo lịch âm. Mỗi kỳ lễ đều mang một tầng ý nghĩa gắn với cuộc đời, chiến công của Thần Vệ Quốc và nhịp sinh hoạt nông nghiệp của cư dân vùng thung lũng sông Hồng.
| Kỳ lễ tiết trong năm | Thời gian tổ chức âm lịch | Nội dung nghi thức và ý nghĩa văn hóa trọng tâm |
|---|---|---|
| Lễ Thượng nguyên đầu xuân | Rằm tháng Giêng hằng năm | Cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt cho các bản làng ven sông Hồng |
| Lễ khao quân truyền thống | Ngày Thìn đầu tháng Năm | Tưởng nhớ sự kiện danh tướng khao thưởng nghĩa binh và đồng bào các dân tộc sau khi đánh tan giặc cỏ |
| Đại lễ chính hội đền Bảo Hà | Ngày 16 và 17 tháng Bảy | Tưởng niệm ngày hóa của Quan Hoàng Bảy với nghi thức rước kiệu Thần Vệ Quốc, tế dân gian và dâng hương |
| Lễ Tết muộn cuối năm | Ngày 25 tháng Chạp âm lịch | Nghi thức tạ ơn thần linh che chở biên cương bình yên trước khi bước vào dịp đón Tết Nguyên đán |
Nghi thức tế lễ và diễn xướng dân gian tại lễ hội đền Bảo Hà
Giá trị cốt lõi giúp lễ hội đền Bảo Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2016 nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được bảo tồn nguyên vẹn. Sự kết hợp giữa nghi thức tế thần chính thống và sinh hoạt văn hóa bản địa tạo nên bản sắc riêng biệt cho mùa hội tháng Bảy.
Lễ rước kiệu Thần Vệ Quốc và tế dân gian
Phần lễ trong kỳ chính hội ngày 17 tháng 7 âm lịch mở đầu bằng lễ rước kiệu Thần Vệ Quốc diễn ra vô cùng long trọng dọc theo tuyến đường ven sông Hồng tiến về sân chính của đền. Đội hình rước kiệu quy tụ hàng trăm thanh niên, bô lão và đại diện các dân tộc Tày, Dao, Mông, Kinh trong trang phục lễ hội truyền thống, đi đầu là đội múa lân sư rồng, đội cờ ngũ sắc, đội bát bửu, phường bát âm tấu nhạc lưu thủy hành vân, tiếp đến là kiệu bát cống sơn son thếp vàng rước bài vị và sắc phong của đức Thần Vệ Quốc Nguyễn Hoàng Bảy. Khi đoàn kiệu an vị tại sân đại bái, ban tế lễ gồm các bậc cao niên am hiểu cổ lễ trong vùng thực hiện nghi thức tế lễ dân gian với ba tuần dâng hương, dâng rượu, dâng lễ vật bản địa và đọc chúc văn ca ngợi công đức trấn biên của vị danh tướng. Trên các ban thờ chính điện, những mâm lễ vật thanh khiết kết tinh từ nông sản địa phương như xôi nếp thơm đồ từ hạt gạo Séng Cù Lào Cai và hương thơm thảo mộc của quế Văn Yên Yên Bái được dâng lên với tấm lòng thành kính.
- Đội hình rước kiệu cổ truyền: Quy tụ cờ thần, lọng vàng, chấp kích, bát bửu, kiệu võng và kiệu bát cống diễu hành trang nghiêm bên bờ sông Hồng.
- Nghi thức đọc chúc văn chữ Hán Nôm: Ôn lại toàn bộ tiểu sử, chiến công bình định vùng Quy Hóa và các đạo sắc phong của vương triều Lê - Nguyễn.
- Diễn xướng hầu đồng Chầu văn: Trình diễn các giá đồng lịch sử tái hiện hình tượng uy dũng, hào hoa của vị tướng quân cưỡi ngựa tuần biên.
- Hội thi thể thao và trò chơi dân gian: Tổ chức thi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, ném còn và hát giao duyên của đồng bào Tày, Dao, Mông huyện Bảo Yên.
Diễn xướng hầu đồng Chầu văn và hội văn hóa
Song hành cùng các nghi thức tế tự cổ truyền, không gian lễ hội còn là nơi hội tụ và thăng hoa của nghệ thuật hầu đồng Chầu văn — một thành tố quan trọng trong Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO vinh danh. Trong tiếng đàn nguyệt réo rắt, tiếng phách nhịp nhàng và lời ca văn giàu chất thơ ca ngợi cảnh đẹp núi rừng Bảo Hà, các thanh đồng thực hiện nghi thức hầu giá Quan Hoàng Bảy với sắc áo tím chàm hoặc xanh lam thêu rồng phượng, tay cầm kiếm lệnh hoặc quạt ngà, tái hiện phong thái ung dung mà uy nghiêm của vị tướng vùng biên. Bên ngoài khu vực nội tự, phần hội diễn ra sôi nổi với các đêm liên hoan văn nghệ quần chúng, trình diễn trang phục dân tộc và các môn thể thao truyền thống không kém phần náo nhiệt so với những ngày hội xuân trên cao nguyên trắng Bắc Hà.

Giá trị di sản văn hóa phi vật thể của lễ hội đền Bảo Hà
Trải qua hơn hai thế kỷ lưu truyền và phát triển, lễ hội đền Bảo Hà không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng thuần túy mà còn là biểu tượng văn hóa kết tinh tinh thần yêu nước và ý thức bảo vệ chủ quyền biên giới. Những giá trị lịch sử, nhân văn của lễ hội tiếp tục được cộng đồng gìn giữ bền vững trong nhịp sống đương đại.
Biểu tượng cố kết cộng đồng nơi thượng nguồn sông Hồng
Nhìn từ góc độ lịch sử văn hóa tộc người, sự kiện danh tướng nhà Lê tập hợp đồng bào các dân tộc thiểu số cùng sát cánh bảo vệ vùng đất Quy Hóa đã đặt nền móng cho truyền thống đoàn kết keo sơn giữa người Kinh với người Tày, Dao, Mông, Nùng dọc lưu vực sông Hồng. Mỗi mùa hội tháng Bảy về, người dân từ khắp các bản làng vùng cao Bảo Yên, Văn Bàn cho tới các tỉnh miền xuôi lại cùng hội tụ dưới mái đền cổ, xóa nhòa mọi khoảng cách địa lý để cùng hướng về cội nguồn dân tộc. Cũng như truyền thống tri ân Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc, việc phụng thờ vị tướng trấn biên tại Bảo Hà góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn các bậc tiền nhân đã đổ máu xương gìn giữ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.
Bảo tồn không gian nghi lễ cổ truyền bền vững
Trong bối cảnh giao lưu văn hóa ngày càng mở rộng, công tác bảo tồn nguyên trạng các nghi thức cổ truyền tại di tích đền Bảo Hà luôn được chính quyền và nhân dân tỉnh Lào Cai đặt lên hàng đầu. Quy chế quản lý lễ hội chú trọng giữ gìn sự trang nghiêm của lễ rước kiệu Thần Vệ Quốc, chuẩn hóa lời ca hầu đồng Chầu văn theo đúng giá trị nghệ thuật truyền thống và kiên quyết bài trừ các biểu hiện biến tướng hay mê tín dị đoan. Toàn bộ tư liệu lịch sử, sắc phong và quy trình nghi lễ của di sản hiện được hệ thống hóa bài bản trên cổng thông tin Lào Cai NSSC nhằm phục vụ công tác nghiên cứu văn hóa bản địa và quảng bá hình ảnh vùng đất biên cương giàu truyền thống nhân nghĩa.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, lễ hội đền Bảo Hà vẫn tỏa sáng như một viên ngọc văn hóa bên dòng sông Hồng, khẳng định sức sống trường tồn của đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng hòa bình, thịnh vượng nơi cửa ngõ Tây Bắc.
NSSC Lào Cai
laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lào Cai.
Bài liên quan
Lễ hội đền Đông Cuông - Cội nguồn thờ Mẫu Thượng Ngàn bên sông Hồng
Khám phá lễ hội đền Đông Cuông tại Văn Yên vào ngày Mão đầu tháng Giêng với nghi thức rước Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn qua sông Hồng và lễ cúng cổ truyền người Tày.
Lễ hội đền Thượng Lào Cai - Hào khí Đông A nơi ngã ba sông biên giới
Tìm hiểu lễ hội đền Thượng Lào Cai dịp Rằm tháng Giêng trên đồi Hỏa Hiệu, nơi tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn với nghi thức rước kiệu trang nghiêm.
Quế Văn Yên Yên Bái - Tinh hoa vàng xanh thơm nồng của đại ngàn người Dao Đỏ
Quế Văn Yên Yên Bái kết tinh từ thổ nhưỡng hữu ngạn sông Hồng và tri thức canh tác của người Dao Đỏ, nổi bật với vỏ quế dày giàu tinh dầu thơm nồng bậc nhất.



