Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố - Tinh hoa chưng cất men hồng mi Bắc Hà

Làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố là cái nôi gìn giữ tri thức chưng cất rượu ngô men hồng mi lâu đời của đồng bào Mông trên cao nguyên Bắc Hà tỉnh Lào Cai, kết tinh hương vị nồng ấm từ hạt ngô vàng núi đá và nguồn nước suối tinh khiết.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Phụ nữ Mông đảo mẻ ngô vàng bung chín trên chảo gang tại làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố

Nằm chênh vênh trên những sườn núi đá vôi quanh năm mây mù bao phủ ở độ cao hơn một nghìn mét, làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực và nghề thủ công danh tiếng của vùng đông bắc tỉnh Lào Cai. Giữa tiết trời se lạnh đặc trưng nơi miền sơn cước, làn khói bếp tỏa hương ngô bung quyện cùng mùi thơm thảo dược nồng đượm từ những gian nhà trình tường của người Mông đã dệt nên một di sản nghề cổ truyền giàu bản sắc.

Lịch sử hình thành làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố

Trải qua hàng trăm năm sinh sống và canh tác trên các triền núi đá dựng đứng, cộng đồng người Mông tại Bắc Hà đã đúc kết nên hệ thống tri thức chưng cất người Mông gắn liền với nhịp điệu mùa vụ nông nghiệp vùng cao. Theo các nguồn tư liệu địa chí được cập nhật trên cổng thông tin Lào Cai NSSC, lịch sử nghề nấu rượu tại vùng đất này khởi nguồn từ tập quán dự trữ lương thực và chế biến thức uống giữ ấm cơ thể giữa mùa đông giá rét.

Dấu ấn định cư của người Mông trên cao nguyên Bắc Hà

Cách trung tâm thị trấn Bắc Hà và di tích dinh thự Hoàng A Tưởng chỉ vài cây số ngược dốc núi cao, địa bàn xã Bản Phố hiện ra với những nếp nhà gỗ nằm sát nhau dọc theo sườn núi đá tai mèo hiểm trở. Nằm trọn trong vùng tiểu khí hậu mát mẻ của cao nguyên trắng Bắc Hà, nơi đây có biên độ nhiệt ngày đêm lớn, sương mù dày đặc cùng hệ thống mạch nước ngầm chảy ra từ lòng núi đá vôi, tạo nên môi trường tự nhiên thuận lợi cho quá trình lên men vi sinh truyền thống.

Thuở sơ khai, khi những dòng họ người Mông đầu tiên phát nương tra hạt ngô trên các hốc đá, sản lượng ngô thu hoạch vào mùa thu thường vượt quá nhu cầu ăn hằng ngày nên bà con đã tìm cách ủ men chưng cất thành rượu để bảo quản lâu dài. Cùng với làng nghề nấu rượu San Lùng của người Dao Đỏ ở phía tây tỉnh Lào Cai, nghề nấu rượu ngô của người Mông tại xã Bản Phố đã phát triển thành một trung tâm chế biến thủ công trứ danh, nơi hầu như mọi gia đình trong thôn bản đều đỏ lửa lò chưng cất quanh năm.

Vị trí chén rượu ngô trong văn hóa cộng đồng vùng cao

Trong đời sống tinh thần của đồng bào Mông vùng cao Bắc Hà, dòng rượu ngô Bản Phố Bắc Hà không đơn thuần là thức uống thường nhật mà còn là sợi dây gắn kết tình cảm gia tộc, xóm giềng và lòng hiếu khách nồng hậu. Từ lễ cúng tổ tiên dịp năm mới, lễ mừng cơm mới, đám cưới hỏi cho đến những buổi sum họp bạn bè sau mùa thu hoạch, chén rượu ngô trong vắt luôn được nâng lên đầu tiên như lời chúc phúc chân thành nhất.

Mỗi độ xuân về hay vào dịp diễn ra lễ hội đua ngựa Bắc Hà rộn rã tiếng vó câu trên thảo nguyên, hương rượu ngô nồng ấm lại sánh đôi cùng các thức quà ẩm thực cổ truyền như thắng cố Bắc Hà và những chõ mèn mén Bắc Hà vàng ươm. Sự hòa quyện giữa vị ngọt hậu của ngô nương và hương thơm thanh khiết của men lá rừng đã biến nghề chưng cất nơi đây thành niềm tự hào văn hóa sâu sắc của cư dân vùng cao nguyên đá.

Những bắp ngô vàng bản địa được treo phơi khô trên gác bếp gỗ tại xã Bản Phố Bắc Hà
Những bắp ngô vàng bản địa được treo phơi khô trên gác bếp gỗ tại xã Bản Phố Bắc Hà

Nguyên liệu bản địa của làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố

Bí quyết làm nên phẩm chất khác biệt của làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa ba yếu tố nguyên liệu đặc hữu gồm hạt ngô núi đá, bánh men thảo mộc tự nhiên và nguồn nước suối ngầm tinh khiết. Thiếu đi bất kỳ thành tố nào trong tam giác sinh thái này, giọt rượu chưng cất ra đều không thể đạt tới độ êm dịu và hương thơm đặc trưng vốn có.

Giống ngô vàng bản địa trồng trên nương đá tai mèo

Nguyên liệu chính dùng để nấu rượu không phải là ngô lai trồng dưới ruộng thấp mà bắt buộc phải là giống ngô vàng bản địa được đồng bào Mông gieo trồng trực tiếp trên những sườn núi đá tai mèo cao chót vót. Chu kỳ sinh trưởng của giống ngô nương này kéo dài từ sáu đến bảy tháng, cây ngô bám rễ sâu vào khe đá hút khoáng chất tự nhiên, tắm sương núi và nắng gió cao nguyên nên bắp tuy nhỏ nhưng hạt rất chắc, tròn mẩy, lớp vỏ ngoài ánh sắc vàng cam rực rỡ.

Hạt ngô vàng núi đá chứa hàm lượng tinh bột dẻo và vị ngọt đậm đà vượt trội. Sau khi thu hoạch về bản vào cuối mùa thu, người dân không tách hạt ngay mà buộc túm vỏ bắp treo lên xà gỗ trên gác bếp để hong khô tự nhiên bằng hơi ấm khói củi suốt nhiều tháng ròng, giúp hạt ngô se khô hoàn toàn, không bị ẩm mốc và giữ trọn hương thơm bùi béo trước khi đưa vào lò nấu.

Bánh men hồng mi và nguồn nước khe đá núi Háng Dế

Linh hồn tạo nên hương vị độc bản của rượu Bản Phố chính là bánh men hồng mi được chế biến từ hạt của cây hồng mi, một loài cây lương thực thân thảo thuộc họ hòa thảo có bông trĩu hạt nhỏ li ti như hạt kê mà người Mông bản địa gọi là cây Pà. Cây hồng mi thường được gieo trồng xen canh trên nương ngô và thu hoạch vào khoảng tháng tám, tháng chín âm lịch khi bông hạt chuyển sang màu nâu sẫm.

Để làm men, phụ nữ Mông đem hạt hồng mi phơi khô, giã thành bột mịn rồi trộn đều với nước cốt của hơn hai mươi vị thảo dược rừng núi có tính ấm cùng một chút rượu đầu nguyên chất. Hỗn hợp bột được nhào kỹ, nắm thành từng quả men tròn dẹt xếp lên lớp rơm nếp sạch trải trên sàng tre rồi ủ nơi thoáng gió cạnh bếp lửa cho tới khi bề mặt bánh men phủ lớp tơ trắng mịn. Song hành cùng ngô vàng và men quý là nguồn nước khe đá núi Háng Dế chảy ra từ các mạch ngầm sâu trong lòng núi đá vôi Bản Phố, quanh năm mát lạnh và giàu khoáng chất.

Thành phần nguyên liệu cốt lõiNguồn gốc khai thác tại Bản PhốVai trò quyết định đối với phẩm chất rượu
Giống ngô vàng bản địaCanh tác sáu đến bảy tháng trên nương đá tai mèo và hong khô gác bếpCung cấp nguồn tinh bột dẻo giàu dưỡng chất, tạo vị ngọt hậu sâu và hương thơm bùi
Bánh men hồng mi cổ truyềnChế tác từ bột hạt cây hồng mi kết hợp thảo dược rừng núi Bắc HàPhân giải tinh bột ngô thành đường và rượu êm dịu, loại bỏ độc tố gây đau đầu
Nguồn nước khe đá núi Háng DếMạch nước ngầm tự nhiên chảy qua tầng địa chất đá vôi cao nguyênHòa quyện hương vị nguyên liệu, giúp quá trình lên men thuận lợi và làm trong rượu
Củi gỗ rừng khô đượm lửaCành gỗ khô thu gom hợp lý từ rừng trồng và nương rẫy gia đìnhDuy trì nhiệt lượng âm ỉ suốt ngày đêm giúp hạt ngô bung chín đều và ổn định
Bông hạt hồng mi chín vàng được đồng bào Mông thu hoạch để chế biến bánh men rượu Bản Phố
Bông hạt hồng mi chín vàng được đồng bào Mông thu hoạch để chế biến bánh men rượu Bản Phố

Quy trình chưng cất tại làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố

Khác với phương pháp nấu rượu từ gạo ở miền xuôi, quy trình kỹ thuật tại làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố đòi hỏi thời gian gia nhiệt và ủ men dài gấp nhiều lần do lớp vỏ hạt ngô núi đá rất cứng chắc. Mỗi mẻ rượu hoàn chỉnh là kết quả của chuỗi lao động bền bỉ tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc truyền thống.

Kỹ thuật bung ngô vàng âm ỉ suốt ngày đêm

Bước khởi đầu của quy trình là công đoạn bung ngô vàng trong chiếc chảo gang cỡ lớn đặt trên bếp lò đắp bằng đất sét trộn đá vôi. Hạt ngô khô được đổ vào chảo cùng lượng nước suối vừa ngập mặt ngô, đậy kín vung gỗ rồi đun sôi bằng lửa củi to trong những giờ đầu. Khi nước cạn dần và hạt ngô nở căng, nghệ nhân rút bớt củi lớn, chỉ giữ lại lớp than hồng âm ỉ bên dưới đáy chảo và ninh nhỏ lửa suốt từ mười tám đến hai mươi bốn tiếng đồng hồ cho tới khi hạt ngô bung nở trắng xóa như hoa ngô.

Ngô bung chín tới được xúc ra trải mỏng trên nong tre đặt nơi hiên nhà thoáng mát. Người thợ chờ cho mẻ ngô nguội hẳn xuống mức ấm nhẹ mới tiến hành rắc bột bánh men hồng mi đã giã nhỏ lên trên, đảo trộn đều để bụi men bám phủ quanh từng hạt ngô bung trước khi cho vào chum sành hoặc thùng kín ủ lên men tự nhiên từ bảy đến mười hai ngày.

Chõ gỗ chưng cất rượu và nghệ thuật canh lửa ngưng tụ

Khi thùng ngô ủ đã dậy mùi thơm nồng nàn, người nghệ nhân chuyển toàn bộ mẻ ngô đã ngấu men sang hệ thống lò cất truyền thống. Khí cụ trung tâm của lò cất là chiếc chõ gỗ chưng cất rượu hình trụ cao được ghép khít từ những thanh gỗ sa mộc hoặc gỗ pơ mu không bị cong vênh, đặt chồng khít lên miệng chảo gang chứa nước sôi bên dưới và trát kín khe hở bằng hỗn hợp đất sét dẻo.

Phía trên miệng chõ gỗ đặt một chiếc chảo nước lạnh ngưng tụ bằng gang chứa đầy nước mát dẫn trực tiếp từ khe núi về qua ống trúc. Khi lửa củi dưới bếp đun sôi chảo nước đáy, hơi nước nóng bốc xuyên qua lớp ngô ủ men trong lòng chõ gỗ, cuốn theo tinh chất rượu bay lên chạm vào đáy chảo nước lạnh phía trên rồi ngưng tụ thành từng giọt rượu trong vắt chảy ra vò sành bên ngoài. Người thợ phải duy trì ngọn lửa cháy đều và thay nước suối lạnh liên tục ở chảo nước lạnh ngưng tụ để thu được những lít rượu có nồng độ cân bằng, thơm nồng và êm dịu.

Giai đoạn trong quy trình chế tácThời gian và điều kiện kỹ thuậtDấu hiệu nhận biết đạt chuẩn truyền thống
Bung ngô vàng trên chảo gangĐun và ủ than hồng liên tục từ mười tám đến hai mươi bốn giờHạt ngô nở bung đều như hoa, mềm dẻo từ trong lõi và tỏa mùi thơm ngọt
Trộn bột bánh men hồng miRắc men khi ngô bung đã nguội xuống mức ấm nhẹ khoảng ba mươi độLớp bột men thảo dược áo đều quanh vỏ hạt ngô, giữ trọn hoạt tính vi sinh
Ủ lên men trong chum kínỦ tĩnh từ bảy đến mười hai ngày trong không gian nhà trình tườngNgô ủ dậy hương thơm nồng đặc trưng, hạt ngô xẹp nhẹ và tiết dịch rượu ngọt
Cất qua chõ gỗ chưng cất rượuCanh lửa nhỏ ổn định và thay nước ở chảo nước lạnh ngưng tụRượu chảy thành dòng mảnh trong vắt, sủi tăm hạt cườm và có vị ngọt hậu sâu

Giá trị di sản văn hóa của làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố

Trải qua bao thăng trầm thời gian, nghề nấu rượu ngô men hồng mi vẫn giữ vị trí trụ cột trong đời sống văn hóa và kinh tế hộ gia đình của đồng bào Mông tại Bắc Hà. Mỗi giọt rượu chưng cất từ sườn núi đá không chỉ mang hương vị của đất trời mà còn chứa đựng cốt cách lao động cần cù của cư dân miền sơn cước.

Tinh hoa tri thức dân gian trong dòng rượu ngô vùng cao

Sự kết tinh giữa nguồn nguyên liệu bản địa thuần khiết và kỹ thuật chưng cất thủ công chuẩn mực đã tạo nên danh tiếng bền vững cho thức uống vùng cao Lào Cai. Khi rót ra bát, rượu có sắc trong suốt như nước suối nguồn, hương thơm ngô nương quyện thảo mộc lan tỏa dịu dàng, lúc nhấp môi mang cảm giác nồng ấm lan nhanh nhưng không gây gắt cổ mà đọng lại vị ngọt bùi sâu lắng của hạt ngô vàng và hạt hồng mi.

Bên cạnh đóng góp của những gương mặt tiêu biểu trong cộng đồng người Mông vùng cao như nghệ nhân Vàng A Giàng ở lĩnh vực gìn giữ văn hóa truyền thống, các gia đình nghệ nhân nấu rượu lâu năm tại Bản Phố luôn tuân thủ quy ước cộng đồng về việc giữ gìn bài thuốc men cổ truyền và tuyệt đối không pha trộn tạp chất.

Bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống

Hiện nay, chính quyền địa phương cùng cộng đồng cư dân tại xã Bản Phố đang tích cực triển khai nhiều giải pháp bảo tồn vùng nguyên liệu cây hồng mi và giống ngô vàng địa phương trên các sườn núi đá. Các thế hệ trẻ trong bản tiếp tục được ông bà, cha mẹ truyền dạy tỉ mỉ từ cách nhận biết lá thuốc rừng làm men cho tới kỹ thuật đóng chõ gỗ và canh lửa lò cất.

Sự trường tồn của làng nghề nấu rượu ngô Bản Phố giữa mây ngàn Tây Bắc không chỉ góp phần nâng cao đời sống bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số mà còn làm phong phú thêm kho tàng tri thức dân gian đặc sắc của vùng đất Lào Cai. Hương ngô bung và men hồng mi nơi sườn núi đá vôi mãi là dấu ấn văn hóa khó phai trong lòng mỗi người khi tìm hiểu về di sản truyền thống trên cao nguyên trắng.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất