Bỏ qua đến nội dung

Đền Thượng Lào Cai - Dấu ấn Thánh Trần Từ uy nghiêm nơi địa đầu Tổ quốc

Nằm uy nghiêm trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu thuộc dãy núi Mai Lĩnh sát ngã ba sông Hồng và sông Nậm Thi, đền Thượng Lào Cai là cột mốc văn hóa tâm linh khẳng định chủ quyền biên cương Đại Việt từ thời kháng chiến chống quân Nguyên Mông.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Cổng tam quan đá cổ kính khắc ba chữ Thánh Trần Từ dẫn lên quần thể đền Thượng Lào Cai trên đồi Hỏa Hiệu

Trải qua hơn ba thế kỷ sừng sững nơi cửa ngõ giao thương thượng nguồn, đền Thượng Lào Cai mang tên chữ Thánh Trần Từ lưu giữ trọn vẹn hào khí Đông A bất diệt của dân tộc Việt Nam. Dưới bóng cây đa di sản cổ thụ rợp mát cả góc trời biên viễn, quần thể kiến trúc cổ truyền này kết tinh lòng tri ân sâu sắc của đồng bào các dân tộc đối với bậc thiên tài quân sự kiệt xuất thời Trần.

Lịch sử phòng thủ biên cương và sự ra đời đền Thượng Lào Cai

Lịch sử hình thành của đền Thượng Lào Cai gắn liền với những trang sử hào hùng bảo vệ biên giới phía Bắc của quân dân nhà Trần ở thế kỷ XIII. Từng tấc đất trên ngọn đồi lịch sử bên dòng sông biên giới vẫn in đậm dấu chân của vị thống soái tối cao cùng ý chí giữ nước kiên cường của cư dân vùng thượng nguồn.

Dấu ấn trại Quy Hóa trong kháng chiến chống Nguyên Mông

Vào thế kỷ XIII, dưới triều đại của vua Trần Thái Tông và sau đó là thời kỳ trị vì của Phật hoàng Trần Nhân Tông, vùng đất Lào Cai ngày nay thuộc địa phận trại Quy Hóa, một đơn vị hành chính – quân sự trọng yếu trấn giữ cửa ngõ Tây Bắc của quốc gia Đại Việt. Do nằm ngay nơi dòng sông Hồng bắt đầu chảy vào đất Việt, trại Quy Hóa luôn là mũi tiến công đầu tiên mà đại quân Nguyên Mông lựa chọn mỗi khi vượt biên giới xâm lược nước ta vào các năm 1258, 1285 và 1288. Trước hiểm họa ngoại xâm, triều đình nhà Trần đã đặc biệt coi trọng việc củng cố phòng tuyến biên viễn, kết hợp chặt chẽ giữa quân đội triều đình với lực lượng thổ binh của các tù trưởng người Tày, người Giáy, người Dao bản địa.

Để chủ động nắm bắt tình hình địch và tổ chức thế trận tiêu hao sinh lực đối phương ngay từ cửa ải đầu nguồn, Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã nhiều lần trực tiếp thống lĩnh đại quân ngược dòng sông Hồng lên thị sát địa hình trại Quy Hóa. Tại nơi hợp lưu giữa dòng sông Hồng và dòng sông Nậm Thi, vị danh tướng kiệt xuất đã chỉ đạo quân dân bản địa thiết lập hệ thống đồn lũy phòng ngự kiên cố trên dãy núi Mai Lĩnh, biến những vách núi hiểm trở thành pháo đài tự nhiên canh giữ bình yên cho non sông Đại Việt.

Ngọn đồi Hỏa Hiệu và chiến lược phòng ngự của nhà Trần

Trong tổng thể thế trận phòng thủ biên giới tại trại Quy Hóa, ngọn đồi cao nằm sát ngã ba sông thuộc dãy Mai Lĩnh giữ vai trò là đài quan sát tiền tiêu quan trọng bậc nhất. Từ đỉnh đồi ở độ cao khoảng 120 mét so với mực nước biển, quân sĩ nhà Trần có thể phóng tầm mắt bao quát toàn bộ thung lũng cửa khẩu, luồng nước thượng nguồn sông Hồng cũng như thung lũng sông Nậm Thi. Quốc công Tiết chế đã cho dựng tại đây một trạm thông tin quân sự đặc biệt để đốt lửa và hun khói báo hiệu quân tình về kinh thành Thăng Long mỗi khi phát hiện kỵ binh hay thuyền chiến của giặc vượt biên giới. Từ dấu tích lịch sử oai hùng đó, nhân dân địa phương đã đặt tên cho ngọn đồi này là đồi Hỏa Hiệu (ngọn đồi đốt lửa báo hiệu).

Không chỉ mang ý nghĩa quân sự thuần túy, ngọn lửa trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu suốt những năm tháng kháng chiến chống quân Nguyên Mông còn là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết giữa quân đội triều đình và đồng bào các dân tộc miền núi. Sau khi cuộc kháng chiến toàn thắng và nền hòa bình được thiết lập, đỉnh đồi quân sự năm xưa trở thành không gian linh thiêng để hậu thế hướng về cội nguồn.

Quá trình khởi dựng Thánh Trần Từ dưới niên hiệu Chính Hòa

Theo các nguồn tư liệu bia ký và sử tịch địa phương, vào cuối thế kỷ XVII dưới triều vua Lê Hy Tông, trong khoảng niên hiệu Chính Hòa (1680–1705), nhân dân địa phương đã chính thức khởi dựng ngôi đền thờ Quốc công Tiết chế tại khu vực đồi Hỏa Hiệu với tên chữ là Thánh Trần Từ (Đền thờ Đức Thánh Trần). Đến cuối thế kỷ XIX, dưới thời nhà Nguyễn, khi công cuộc khai khẩn và phòng thủ biên giới Lào Cai được mở rộng với dấu ấn của những bậc hiền thần yêu nước như Nguyễn Quang Bích, ngôi đền được di chuyển lên vị trí đỉnh đồi Hỏa Hiệu uy nghiêm như hiện nay và được các vua triều Nguyễn kể từ thời vua Minh Mạng ban cấp sắc phong chuẩn cho phụng thờ.

Vì tọa lạc trên đỉnh đồi cao hơn hẳn so với các công trình tín ngưỡng khác trong vùng, nhân dân quen gọi di tích bằng tên dân gian là đền Thượng Lào Cai. Trải qua hơn ba trăm năm tồn tại, ngôi đền đã nhiều lần được tu bổ và đến năm 1996 chính thức được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.

Thời kỳ lịch sửDấu mốc trọng đại tại di tíchGiá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu
Thế kỷ XIII (kháng chiến chống Nguyên Mông)Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn chỉ huy phòng thủ trại Quy Hóa, lập đài đốt lửa báo hiệu quân tình trên đồi Hỏa HiệuKhẳng định tầm nhìn quân sự chiến lược và chủ quyền lãnh thổ Đại Việt nơi cửa ngõ thượng nguồn sông Hồng
Thế kỷ XVII (niên hiệu Chính Hòa, 1680–1705)Nhân dân địa phương khởi dựng ngôi đền Thánh Trần Từ dưới triều vua Lê Hy Tông để phụng thờ Đức Thánh TrầnĐặt nền móng cho trung tâm tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc cổ xưa nhất tại thành phố biên giới Lào Cai
Thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XXDi dời đền lên đỉnh đồi Hỏa Hiệu, đón nhận các đạo sắc phong triều Nguyễn và mở rộng kiến trúc chữ CôngHoàn thiện diện mạo kiến trúc cổ truyền gắn kết hài hòa với cảnh quan núi Mai Lĩnh và ngã ba sông
Năm 1996 và năm 2016Xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia (1996) và công nhận lễ hội truyền thống là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia (2016)Đưa đền Thượng Lào Cai trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh và giáo dục truyền thống yêu nước nơi địa đầu

Thế đất phong thủy và bố cục kiến trúc của đền Thượng Lào Cai

Tọa lạc tại phường Lào Cai, thành phố Lào Cai, cách cửa khẩu quốc tế khoảng 500 mét, đền Thượng Lào Cai sở hữu vị thế phong thủy đắc địa hiếm có nơi ngã ba sông biên giới. Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền của ngôi đền là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy chuẩn đình đền vùng đồng bằng Bắc Bộ với cảnh quan hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc.

Vị thế hợp lưu sông Hồng và dòng sông Nậm Thi

Xét theo nguyên lý phong thủy phương Đông, đền Thượng Lào Cai ngự trên thế đất đầu rồng của dãy núi Mai Lĩnh vươn ra nơi hợp lưu giữa dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa và dòng sông Nậm Thi xanh trong. Ngọn đồi Hỏa Hiệu đóng vai trò là huyệt đạo trung tâm, phía sau có dãy núi Mai Lĩnh trùng điệp làm hậu chẩm vững chãi, hai bên tả hữu có thế núi Thanh Long và Bạch Hổ ôm vòng bảo vệ, còn phía trước là minh đường tụ thủy rộng lớn nơi hai dòng sông giao hòa. Vị thế cưỡi núi nhìn sông này vừa mang vẻ đẹp khoáng đạt, vừa toát lên khí thế uy nghiêm của một pháo đài tâm linh trấn giữ biên thùy.

Cũng nằm trên trục văn hóa tâm linh dọc dòng sông Hồng chảy qua địa phận tỉnh Lào Cai, nếu như ở phía hạ lưu huyện Bảo Yên có ngôi đền Bảo Hà thờ danh tướng thời Lê Trung Hưng thì ngay tại điểm đầu nguồn biên giới, Thánh Trần Từ đóng vai trò là cột mốc mở đầu cho mạch nguồn văn hiến dân tộc. Từ sân đền nhìn xuống, bức tranh thủy mặc của hai dòng nước một bên đỏ thắm phù sa sông Hồng, một bên xanh biếc sông Nậm Thi hòa quyện vào nhau tạo nên ấn tượng thị giác sâu sắc.

Cây đa di sản hơn ba trăm năm tuổi cùng bia đá di tích quốc gia và miếu thờ dưới chân đền Thượng Lào Cai
Cây đa di sản hơn ba trăm năm tuổi cùng bia đá di tích quốc gia và miếu thờ dưới chân đền Thượng Lào Cai

Kiến trúc chữ Công cổ truyền từ cổng đá đến chính điện

Quần thể kiến trúc đền Thượng Lào Cai được thiết kế đăng đối dọc theo sườn đồi Hỏa Hiệu, dẫn dắt người chiêm bái đi qua từng lớp không gian từ thấp lên cao. Mở đầu trục thần đạo dưới chân đồi là cổng tam quan bằng đá xanh nguyên khối mang dáng vẻ cổ kính, bề thế. Vòm cổng chính nâng đỡ mái đao uốn cong lợp ngói cổ, chính giữa trán cổng khắc nổi ba chữ Hán lớn Thánh Trần Từ (Đền thờ Đức Thánh Trần), còn các cột trụ đá hai bên chạm khắc câu đối Hán Nôm ca ngợi uy danh của Hưng Đạo Đại Vương. Từ cổng tam quan, hệ thống bậc đá xanh uốn lượn dưới bóng cây cổ thụ dẫn thẳng lên sân đền rộng rãi trên đỉnh đồi.

Khu đền chính trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu được xây dựng theo bố cục hình chữ Công truyền thống của kiến trúc cổ Việt Nam, bao gồm ba tòa nối tiếp nhau là Tiền tế (Đại bái), Thiêu hương (Ống muống) và Chính điện (Hậu cung). Tòa Tiền tế và Chính điện có kết cấu bộ khung gỗ lim vững chãi, mái lợp ngói vảy rồng cổ kính với các đầu đao cong vút. Trên bờ nóc đắp nổi hình tượng lưỡng long chầu mặt nguyệt, còn hai đầu hồi trang trí hình hổ phù ngậm chữ Thọ biểu trưng cho khát vọng quốc thái dân an. Các cấu kiện gỗ bên trong như vì kèo, bức cốn, kẻ hiên và cửa võng đều được chạm lộng tinh xảo với các đề tài tứ linh, tứ quý, rồng cuốn thủy và hoa sen cách điệu.

Quần thể Phương Đình, bia Kim Quy và cây đa di sản

Bên cạnh khu đền chính hình chữ Công, khuôn viên di tích còn quy tụ nhiều hạng mục kiến trúc và sinh thái đặc sắc tạo nên chỉnh thể hài hòa:

  • Tòa Phương Đình và bia đá Kim Quy: Nằm ở phía trước bên phải sân đền là ngôi Phương Đình kiến trúc hai tầng tám mái cân xứng, bốn mặt để thoáng với tám đầu rồng uốn cong. Chính giữa lòng Phương Đình đặt tượng rùa vàng (Kim Quy) bằng đá nguyên khối nâng đỡ tấm bia đá lớn khắc ghi toàn văn lịch sử khởi dựng ngôi đền cùng công đức bình Nguyên của Quốc công Tiết chế.
  • Cây đa cổ thụ hơn 300 năm tuổi: Ngay dưới chân đồi bên lối lên cổng đền là cây đa di sản thuộc họ đa lông có tuổi đời trên ba thế kỷ. Cây có chu vi gốc khổng lồ phải hơn mười người ôm mới xuể, hàng chục rễ phụ buông xuống bám chặt vào lòng đất tạo thành một vòm rừng vững chãi. Năm 2012, cây đa cổ thụ này đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam vinh danh là Cây Di sản Việt Nam.
  • Miếu thờ Bà Chúa Thượng Ngàn: Nằm nép mình ngay dưới gốc và bộ rễ đồ sộ của cây đa di sản là ngôi miếu cổ thờ Bà Chúa Thượng Ngàn, thể hiện sự dung hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc với tín ngưỡng thờ Mẫu cai quản núi rừng.

Hệ thống di vật cổ và giá trị văn hiến tại đền Thượng Lào Cai

Ẩn sâu bên trong vẻ đẹp trầm mặc của những mái ngói rêu phong, đền Thượng Lào Cai lưu giữ một hệ thống di vật, tượng thờ và thư tịch Hán Nôm mang giá trị lịch sử – mỹ thuật đặc biệt. Mỗi hiện vật tại đây đều là lời khẳng định đanh thép về truyền thống văn hiến lâu đời trên vùng đất cổ Lào Cai.

Điện thờ Quốc công Tiết chế và hệ thống tượng pháp cổ

Không gian nội tự của đền Thượng Lào Cai được bài trí trang nghiêm theo quy chuẩn đền thờ dòng họ Trần và tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Tại gian Chính điện (Hậu cung) thâm nghiêm, trên khám thờ chạm rồng sơn son thếp vàng đặt pho tượng Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đúc bằng đồng với thần thái uy nghiêm, trí tuệ và điềm tĩnh của bậc đại anh hùng từng ba lần đánh bại đế chế quân sự hùng mạnh nhất thế giới thế kỷ XIII. Hai bên tả hữu và tại gian Thiêu hương phối thờ các vị vương tử, vương cô cùng các tướng lĩnh trung nghĩa nhà Trần như Hưng Vũ Vương Trần Quốc Nghiễn, Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, Hưng Trí Vương Trần Quốc Hiện, Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu và Dã Tượng.

Trong làn khói trầm thơm ngát được chế tác từ nghề làm hương thảo mộc người Giáy Sa Pa, toàn bộ hệ thống khám thờ, long ngai, bài vị và tượng pháp ánh lên sắc vàng son cổ kính. Nghệ thuật tạo hình tượng thờ tại đây tuân thủ nghiêm ngặt tỷ lệ nhân trắc học truyền thống, kết hợp kỹ thuật chạm khắc gỗ tinh vi với nghệ thuật đúc đồng điêu luyện, nối tiếp mạch nguồn văn hóa kim khí rực rỡ từng hiện diện trên mảnh đất này từ thời đại trống đồng Lào Cai cách ngày nay hơn hai thiên niên kỷ.

Di văn Hán Nôm, sắc phong triều Nguyễn và đồ tế khí

Giá trị văn hiến của Thánh Trần Từ còn được khẳng định qua hệ thống hoành phi, đại tự, câu đối Hán Nôm, bia đá và các bản sao sắc phong triều Nguyễn lưu giữ tại di tích. Tại tòa Đại bái và Thiêu hương, những bức hoành phi sơn son thếp vàng khắc các chữ Vạn cổ anh linh (Anh linh muôn thuở), Hải khoát thiên cao (Biển rộng trời cao) hay Bảo ngã lê dân (Che chở cho dân lành của ta) được chạm nổi trên nền gấm chữ Vạn cùng hoa văn tứ linh tinh xảo. Các đôi câu đối treo dọc hàng cột cái ca ngợi chiến công Bạch Đằng giang lẫy lừng và khẳng định công lao trấn giữ trại Quy Hóa của Đức Thánh Trần.

Bên cạnh hệ thống thư tịch Hán Nôm, ngôi đền còn bảo tồn nhiều đồ tế khí quý giá như quả chuông đồng lớn đúc chữ Hán, khánh đồng, lư hương đồng tai rồng, đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa, bộ bát bửu, chấp kích và cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng phục vụ nghi lễ rước thần.

Nhóm hiện vật tại di tíchHạng mục tiêu biểuÝ nghĩa văn hóa và lịch sử
Hệ thống tượng thờTượng đồng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, tượng gia tướng và chư vị vương tử nhà TrầnTôn vinh khí phách Đông A và đạo lý trung quân ái quốc của vương triều Trần nơi biên ải
Thư tịch Hán Nôm và bia kýBức đại tự Thánh Trần Từ, bia đá Kim Quy tại Phương Đình, hệ thống hoành phi câu đối cổGhi chép chuẩn xác lịch sử niên hiệu Chính Hòa khởi dựng đền và truyền thống giữ nước tại trại Quy Hóa
Sinh thái và đồ tế khíCây đa di sản trên 300 năm tuổi, chuông đồng, đỉnh đồng, kiệu bát cống sơn son thếp vàngChứng nhân lịch sử sống động gắn kết thiên nhiên hùng vĩ với nghi lễ quốc điền truyền thống
Đoàn rước kiệu sơn son thếp vàng và đội múa rồng trang nghiêm trong ngày hội xuân tại đền Thượng Lào Cai
Đoàn rước kiệu sơn son thếp vàng và đội múa rồng trang nghiêm trong ngày hội xuân tại đền Thượng Lào Cai

Không gian văn hóa lễ hội và bảo tồn di tích đền Thượng Lào Cai

Hơn cả một công trình kiến trúc cổ kính, đền Thượng Lào Cai là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh lớn nhất của thành phố biên giới mỗi độ xuân về. Những nghi lễ truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ đã hun đúc nên bản sắc văn hóa đặc trưng của cộng đồng các dân tộc nơi đầu nguồn sông Hồng.

Nghi thức tế lễ và hội xuân rằm tháng Giêng cổ truyền

Hằng năm, tại khu di tích diễn ra hai kỳ lễ trọng lớn nhất là ngày hội xuân rằm tháng Giêng (từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch) và lễ giỗ Đức Thánh Trần vào ngày 20 tháng Tám âm lịch. Trong đó, lễ hội đền Thượng Lào Cai tổ chức vào dịp Tết Nguyên tiêu rằm tháng Giêng là sự kiện văn hóa mở màn cho mùa lễ hội xuân của toàn vùng Tây Bắc, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2016.

Phần lễ trong ngày hội rằm tháng Giêng được cử hành trang trọng theo nghi thức cổ truyền với lễ cáo yết, lễ tế dân gian và đặc biệt là nghi thức rước kiệu bát cống của Đức Thánh Trần đi qua các tuyến phố chính rồi tiến lên đỉnh đồi Hỏa Hiệu. Đi cùng đoàn rước kiệu sơn son thếp vàng là đội múa lân sư rồng, đội nhạc lễ bát âm và các đoàn đại biểu của cộng đồng các dân tộc Kinh, Tày, Giáy, Mông, Dao, Hà Nhì trong trang phục truyền thống rực rỡ, dâng lên bậc tiền nhân những lễ vật tinh khiết của quê hương như chén rượu San Lùng Bát Xát thơm nồng cùng hoa trái đầu xuân. Sau phần lễ dâng hương là phần hội sôi nổi với hội thơ Nguyên tiêu, triển lãm thư pháp, thi kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ, ném còn dưới chân đồi.

Cột mốc văn hóa tâm linh và bảo tồn di sản

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, mỗi ngôi đền thờ anh hùng dân tộc nơi biên giới đều mang sứ mệnh thiêng liêng của một cột mốc văn hóa khẳng định chủ quyền quốc gia và khát vọng hòa bình. Suốt hơn ba thế kỷ qua, đền Thượng Lào Cai luôn là biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết dân tộc, nơi đồng bào miền ngược và miền xuôi cùng tụ hội dưới bóng cây đa di sản để ôn lại truyền thống giữ nước của cha ông, đồng thời gửi gắm ước vọng về một vùng biên cương hòa bình, hữu nghị, giao thương thịnh vượng.

Hiện nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị quần thể di tích trên đồi Hỏa Hiệu luôn được tỉnh Lào Cai thực hiện khoa học và bài bản, giữ gìn nghiêm ngặt kiến trúc gốc của khu đền chữ Công, nhà Phương Đình cũng như hệ sinh thái cây cổ thụ quanh đồi. Cùng với công tác tu bổ thực địa, hệ thống dữ liệu văn hóa trên cổng thông tin Lào Cai NSSC đóng vai trò là cầu nối tri thức số, lưu trữ và truyền tải chuẩn xác các giá trị lịch sử, kiến trúc và lễ hội của di tích đến đông đảo độc giả.

Vượt qua thử thách của thời gian hơn ba trăm năm kể từ niên hiệu Chính Hòa, đền Thượng Lào Cai vẫn sừng sững uy nghiêm trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu, lắng nghe tiếng sóng vỗ ngàn năm nơi ngã ba sông Hồng và sông Nậm Thi. Ngôi đền cổ Thánh Trần Từ không chỉ là niềm tự hào văn hiến của nhân dân vùng biên viễn Tây Bắc mà còn là ngọn đuốc tâm linh bất diệt tôn vinh hào khí Đông A và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất