Bỏ qua đến nội dung

Làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa - Tinh hoa dệt lanh nhuộm chàm người Mông

Làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa là cái nôi bảo tồn nghề trồng lanh, se sợi, vẽ hoa văn sáp ong và nhuộm chàm thủ công lâu đời của đồng bào Mông dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, kết tinh bản sắc thẩm mỹ độc đáo vùng cao Lào Cai.

NSSC Lào CaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Phụ nữ Mông ngồi khung cửi gỗ dệt vải lanh truyền thống tại làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa

Ẩn mình trong thung lũng xanh mướt dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa từ lâu đã nổi danh với kỹ nghệ chế tác vải gai lanh thủ công của cộng đồng người Mông Đen. Giữa tiếng thác nước đổ trắng xóa cùng nhịp sống bình yên nơi sườn núi cao, hình ảnh những người phụ nữ bản địa cần mẫn tước sợi bên hiên nhà, ngồi trước khung cửi gỗ hay tỉ mỉ chấm sáp ong vẽ hoa văn đã tạo nên bức tranh di sản sống động.

Lịch sử hình thành làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa

Trải qua nhiều thế hệ định cư tại vùng núi cao phía Tây Bắc, đồng bào Mông luôn coi nghề trồng lanh dệt vải là sợi dây kết nối mật thiết giữa đời sống vật chất và thế giới tâm linh. Theo nguồn tư liệu văn hóa địa phương được hệ thống hóa trên cổng thông tin Lào Cai NSSC, lịch sử nghề dệt tại thung lũng San Sả Hồ gắn liền với quá trình khai phá đất đai lập bản từ đầu thế kỷ mười chín.

Cội nguồn nghề dệt lanh dưới chân núi Hoàng Liên

Nằm cách trung tâm thị xã Sa Pa không xa về phía tây nam, không gian văn hóa của bản Cát Cát Sa Pa được bao bọc bởi những dãy núi cao trùng điệp hướng về phía đỉnh Fansipan và tuyến đường vượt sang đèo Ô Quy Hồ quanh năm mây phủ. Khí hậu ôn đới núi cao mát mẻ, độ ẩm dồi dào cùng lớp đất mùn tơi xốp ven sườn đồi và dọc theo thung lũng Mường Hoa đã tạo điều kiện sinh thái lý tưởng cho cây lanh cùng cây chàm phát triển xanh tốt.

Từ buổi đầu dựng những nếp nhà gỗ pơ mu ba gian lưng tựa vào vách núi, các gia tộc người Mông Đen đã mang theo hạt giống lanh quý giá để gieo trồng trên các nương đá. Cùng chia sẻ mạch nguồn văn hóa sợi lanh vùng cao phía Bắc với làng nghề dệt vải lanh Lùng Tám trên vùng Cao nguyên đá Đồng Văn, song kỹ thuật thổ cẩm của người Mông Đen tại Cát Cát lại mang sắc thái thẩm mỹ riêng biệt. Thay vì thiên về các gam màu nóng rực rỡ, tấm thổ cẩm nơi đây lấy sắc xanh đen trầm mặc của chàm rừng làm chủ đạo, tôn vinh sự tinh tế của các đường nét kỷ hà vẽ bằng sáp ong kết hợp kỹ thuật thêu chữ thập chuẩn xác.

Ý nghĩa sợi lanh trong đời sống tâm linh người Mông

Trong kho tàng tục ngữ của đồng bào Mông có câu nói truyền miệng qua bao đời rằng ở đâu có dấu chân người Mông thì ở đó có nương lanh xanh ngắt. Đối với cư dân bản địa, sợi lanh không đơn thuần là chất liệu che mưa chắn gió nơi sườn núi lạnh giá mà còn đóng vai trò như tín vật tâm linh thiêng liêng dẫn đường cho linh hồn con người tìm về với tổ tiên nơi chín suối.

Theo quan niệm tín ngưỡng dân gian, khi một người Mông qua đời, họ bắt buộc phải khoác trên mình bộ trang phục may hoàn toàn từ vải sợi lanh nguyên chất do chính tay người thân trong gia đình trồng trọt và dệt nên. Không chỉ gắn với nghi lễ vòng đời, tấm vải thổ cẩm còn là thước đo đánh giá phẩm hạnh, sự khéo léo và đức tính cần cù của người phụ nữ vùng cao. Đến tuổi trưởng thành, mỗi thiếu nữ đều tự tay chuẩn bị những bộ trang phục truyền thống người Mông đẹp nhất để diện trong dịp tết cổ truyền hay du xuân trẩy hội tại lễ hội Gầu Tào người Mông, gửi gắm niềm kiêu hãnh về tài năng nữ công của gia đình mình.

Nghệ nhân người Mông tại bản Cát Cát Sa Pa đun nóng sáp ong rừng và vẽ hoa văn lên vải lanh
Nghệ nhân người Mông tại bản Cát Cát Sa Pa đun nóng sáp ong rừng và vẽ hoa văn lên vải lanh

Quy trình dệt vải lanh tại làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa

Để tạo nên một tấm vải nền bền chắc, thoáng mát và thấm màu tự nhiên, các nghệ nhân của làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa phải trải qua hàng chục công đoạn lao động thủ công nối tiếp nhau suốt nhiều tháng trời. Từ hạt giống gieo xuống đất nương cho tới khi cuộn vải trắng ngà rời khỏi khung dệt là cả một hành trình kết tinh sự nhẫn nại phi thường.

Cây lanh bản địa và kỹ nghệ tước sợi nối sợi

Mùa gieo hạt cây lanh bản địa thường bắt đầu vào khoảng tháng hai hoặc tháng ba âm lịch khi những cơn mưa xuân làm mềm lớp đất nương trên sườn núi. Sau khoảng ba tháng chăm sóc, khi thân cây lanh vươn thẳng cao ngang ngực người, phụ nữ Mông chọn những ngày nắng ráo để thu hoạch, bó thành từng ôm lớn đem phơi nắng cho khô đều từ mười đến mười lăm ngày.

Cây lanh sau khi phơi khô sẽ được tước lấy lớp vỏ ngoài, tách bỏ phần lõi gỗ rồi đem giã mềm trong cối gỗ. Công đoạn đòi hỏi sự khéo léo cao độ chính là tước vỏ lanh thành từng sợi mảnh đều nhau và nối các đầu sợi rời thành một sợi chỉ dài bất tận mà không để lộ nút thắt. Sợi lanh nối xong được cuộn vào khung guồng gỗ, đem ngâm nước lạnh rồi cho vào chảo lớn luộc kỹ cùng nước tro bếp củi rừng và sáp ong để chuyển sang sắc trắng ngà mềm mại trước khi đưa lên khung kéo sợi.

Khung cửi gỗ cổ truyền và công đoạn lăn đá đánh bóng

Khí cụ trung tâm trong mỗi nếp nhà tại bản Cát Cát là chiếc khung cửi gỗ dệt vải lanh được đóng từ những thớ gỗ rừng dẻo chắc. Khi ngồi vào ghế dệt, người thợ quàng đai lưng ngang thắt lưng để giữ độ căng của hệ sợi dọc, hai chân nhịp nhàng đạp bàn đạp gỗ trong khi đôi tay phóng con thoi luồn sợi ngang qua lại liên tục.

Tấm vải lanh mộc vừa tháo khỏi khung cửi sẽ trải qua bước giặt sạch, phơi khô rồi đưa vào công đoạn lăn đá đánh bóng vải chàm trước và sau khi nhuộm. Người thợ đặt tấm vải cuộn tròn quanh một khúc gỗ cứng hình trụ nằm trên phiến đá phẳng nhẵn, sau đó đứng lên tảng đá lớn đặt đè phía trên và dùng đôi chân đẩy lăn qua lăn lại hàng trăm lượt giúp các thớ sợi lanh dàn phẳng và ánh lên độ bóng mượt tự nhiên.

Công đoạn chế tác nguyên liệuKhí cụ và vật liệu sử dụngĐặc tính kỹ thuật của bán thành phẩm
Thu hoạch và xử lý sợiCây lanh bản địa, cối giã gỗ, khung guồng quay sợi, nước tro bếpSợi lanh được tước mảnh, nối dài liền mạch không có gờ nút và luộc trắng mềm dẻo
Dệt vải mộc truyền thốngKhung cửi gỗ dệt vải lanh, đai lưng giữ sợi dọc, con thoi gỗTạo ra tấm vải lanh mộc có khổ rộng đều đặn, kết cấu sợi đan khít và bền chắc
Nhuộm màu và cố định sắcThùng nhuộm chàm gỗ, lá chàm tươi ngâm ủ, vôi bột núi đáSợi vải thấm sâu sắc xanh đen trầm mặc, bền màu trước nắng gió vùng cao
Làm mềm hoàn thiện mặt vảiPhiến đá phẳng, trục gỗ tròn dùng lăn đá đánh bóng vải chàmBề mặt tấm vải thổ cẩm trở nên phẳng mịn và ánh lên sắc tím than bóng đẹp

Kỹ nghệ vẽ sáp ong và nhuộm chàm làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa

Điểm làm nên danh tiếng lẫy lừng của làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa trong kho tàng mỹ thuật dân gian Việt Nam chính là sự kết hợp kỳ diệu giữa nghệ thuật hội họa vẽ sáp ong cản màu và kỹ thuật nhuộm chàm cổ truyền kết hợp thêu ghép vải. Mỗi tấm thổ cẩm hoàn thiện là một tác phẩm nghệ thuật độc bản chứa đựng ký ức văn hóa của cả cộng đồng.

Kỹ thuật dùng bút đồng vẽ hoa văn sáp ong

Trước khi đưa tấm vải lanh trắng vào thùng nhuộm, các nghệ nhân tiến hành vẽ hoa văn bằng sáp ong rừng nguyên chất ngay trên mặt vải mộc. Sáp ong vàng sau khi vắt hết mật được đun chảy trong chiếc bát nhỏ đặt bên bếp than hồng ấm nóng suốt buổi làm việc để giữ độ lỏng vừa phải.

Dụng cụ vẽ là chiếc bút đồng vẽ sáp ong có cấu tạo vô cùng tinh xảo, gồm cán tre nhỏ vừa tay cầm và phần ngòi ghép từ hai lá đồng mỏng hình tam giác kẹp sát nhau tạo khe chứa sáp nóng chảy. Nghệ nhân chấm nhẹ đầu bút đồng vào bát sáp ong đang bốc khói, rồi kéo bút lướt thẳng trên mặt vải lanh trắng đặt trên tấm ván gỗ phẳng. Dòng sáp vàng óng chảy đều qua khe lá đồng, thấm xuyên qua thớ vải tạo thành những đường kẻ thẳng tắp cùng hệ thống họa tiết kỷ hà, hoa văn xoắn ốc tượng trưng cho vỏ ốc đá, hoa bí ngô, sừng trâu hay đường răng cưa mô phỏng dãy núi cao.

Bí quyết ủ thùng nhuộm chàm và thêu đáp vải màu

Sau khi hoàn tất bức tranh sáp ong trên nền vải trắng, tấm lanh được đem nhúng vào thùng nhuộm chàm đóng bằng gỗ pơ mu đặt nơi góc hiên nhà. Dung dịch nhuộm được chế biến công phu từ cành và lá cây chàm tươi thu hái trên nương, đem ngâm nước suối nhiều ngày rồi cho vôi bột trắng vào khuấy sục liên tục để kết tủa thành cao chàm đặc sánh, hòa cùng nước tro bếp và rượu ngô để kích hoạt quá trình lên men tự nhiên.

Để đạt được sắc xanh đen ánh tím than sâu thẳm đặc trưng của người Mông Đen Sa Pa, tấm vải phải được ngâm chàm rồi đem phơi khô lặp đi lặp lại suốt hàng chục lần liên tiếp. Chỉ khi nền vải đã ngấm no màu chàm sẫm, tấm vải mới được nhúng vào chảo nước sôi già để lớp sáp ong tan chảy hoàn toàn, làm lộ ra hệ thống hoa văn xoắn ốc màu trắng tinh khôi nổi bật trên nền vải chàm đen nhánh. Tiếp nối kỹ thuật vẽ sáp ong, phụ nữ Mông còn vận dụng lối thêu đáp vải màu và thêu chữ thập bằng các sợi chỉ đỏ, xanh, vàng ở cổ áo, ống tay và gấu váy.

Nghệ nhân người Mông dùng bút đồng vẽ hoa văn sáp ong trên tấm vải lanh trắng tại bản Cát Cát
Nghệ nhân người Mông dùng bút đồng vẽ hoa văn sáp ong trên tấm vải lanh trắng tại bản Cát Cát

Giá trị di sản văn hóa của làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, nghề dệt vải lanh và tạo hoa văn thổ cẩm tại thung lũng Cát Cát vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi trong đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao. Từng đường kim mũi chỉ, từng nét vẽ sáp ong đã vượt ra khỏi khuôn khổ sinh hoạt gia đình để trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của vùng đất Lào Cai.

Bản sắc thẩm mỹ trên trang phục truyền thống người Mông

Mỗi bộ trang phục truyền thống người Mông hoàn thiện tại Cát Cát là một chỉnh thể kiến trúc thu nhỏ gồm áo xẻ ngực có cổ bẻ phía sau thêu hoa văn cầu kỳ, chiếc váy xếp ly xòe rộng như cánh hoa rừng, tấm tạp dề che trước bụng, dây thắt lưng thêu chỉ màu cùng cặp xà cạp quấn bắp chân gọn gàng. Trên bề mặt tấm thổ cẩm, ngôn ngữ tạo hình của người Mông cô đọng thành các ký hiệu biểu trưng giàu tính triết lý như hình xoắn ốc gợi nhắc sự gắn kết cội nguồn gia tộc, hình thoi biểu đạt ước vọng đất đai màu mỡ và những đường zíc zắc tái hiện địa hình núi cao vực sâu.

Hệ thống họa tiết thổ cẩmKỹ thuật tạo hình chủ đạoÝ nghĩa biểu tượng trong văn hóa người Mông
Hoa văn xoắn ốc và trôn ốcDùng bút đồng vẽ sáp ong xoay tròn trước khi ngâm vào thùng nhuộm chàmBiểu trưng cho sự trường tồn của dòng tộc và sự gắn kết cộng đồng
Họa tiết sừng trâu và hoa bíVẽ sáp ong kết hợp thêu chữ thập đối xứng trên cổ áo và thân váyTôn vinh sức lao động nông nghiệp nương rẫy và cầu mong mùa màng bội thu
Đường kỷ hà răng cưa và hình thoiThêu đáp vải màu ghép các dải vải đỏ, trắng, xanh dọc ống tay áoTái hiện hình ảnh những dãy núi đá trùng điệp và ruộng bậc thang vùng cao
Họa tiết chữ thập và sao tám cánhThêu tay tỉ mỉ dựa trên việc đếm từng sợi dọc và sợi ngang của nền vải lanhThể hiện quan niệm về bốn phương tám hướng và sự che chở của thần linh

Bảo tồn nghề thủ công giữa nhịp sống đương đại

Giữa dòng chảy phát triển mạnh mẽ của văn hóa vùng cao, cùng với tâm huyết bảo tồn di sản của những cá nhân tiêu biểu như nghệ nhân Giàng A Sử trong việc gìn giữ tri thức dân gian dân tộc Mông, cộng đồng cư dân tại thung lũng Cát Cát vẫn kiên trì duy trì các tổ hợp tác dệt lanh truyền thống của phụ nữ trong thôn. Những nghệ nhân cao niên hằng ngày vẫn ngồi bên khung cửi hướng dẫn lớp trẻ cách chọn cây lanh già, canh lửa đun sáp ong và chăm sóc thùng chàm cổ truyền.

Nhờ sự tiếp nối liên tục giữa các thế hệ, làng thổ cẩm Cát Cát Sa Pa không chỉ bảo vệ trọn vẹn kho tàng tri thức dân gian quý báu của đồng bào Mông Đen mà còn khẳng định sức sống trường tồn của một làng nghề thủ công đặc sắc dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn. Từng tấm vải lanh thơm mùi nắng gió và sắc chàm non cao mãi là niềm tự hào sâu sắc trong bức tranh di sản văn hóa các dân tộc tỉnh Lào Cai.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lào Cai

laocai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lào Cai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lào Cai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất